Тылсымға толы Берікқара

Тарихы мыңжылдықтармен сабақтасып жатқан Әулиеата өңірінде қойнауына сыр бүккен киелі жерлер жеткілікті. Қарбаласқа толы күнделікті күйкі тірліктен жабыққан жұрт тау самалына кекілін таратып, таза ауада тыныққысы келеді. Асқақ Алатаудың баурайында дем басқан жұрт әредік Берікқара қорығына да ат басын бұрады. Мұндағы көз де, көңіл де тояттайтын тамаша пейзаж адам жанын жадыратады. Төңіректі тұтас жаулаған сұлулыққа көз суарып, бір жасап қаласың.

«Әркімнің туған жері – Мысыр шәрі» деуші ме еді? Алайда Берікқараға табаны тиген жергілікті тұрғындар ғана емес, өңірге келген меймандар да «жер жәннаты екен» деп жатады. Шақпақтың салқын самалы дидарыңды өпкен сайын саф ауа­ны құшырлана, құмарлана жұтып, маңайдағы қисапсыз сұлулыққа көз алмай ұзақ қарайсың. Шатқалдағы самсаған өсімдік төңіректі түрлендіріп тұр. Оның ішінде жойылуға шақ қалған табиғат байлығы да жетіп артылады.

Жердің көркіне телінген Берікқара аудан орталығынан алыс емес, 30 шақырым қашықтықта жатыр. Шатқалдағы сирек ұшырасатын теректер мен қызғалдақтар кімнің де болсын қызығушылығын тудырмай қоймайды. Басқа елден келген меймандар Берікқарада жатқан қисапсыз байлыққа сүйсіне көз тігіп, көп дерекке қаныққысы келеді. Олардың сан түрлі сауал қойып, табиғат тамашасы туралы тереңірек білгісі келетінін өзіміз де байқағанбыз.

Әрине, қойнауы қазынаға толы шатқал мемлекет назарынан тыс қалмайтыны айтпаса да түсінікті. Содан да болса керек, Үкімет біраз уақыт бұрын арнайы қаулы шығарып, қорықты қамқорлыққа алды. Бір сөзбен айтқанда, Берікқараны мемлекеттік қаумал, ерекше қорғалатын табиғи аумақ санатына енгізді. Жуалы жұртының ғана емес, Жамбыл өңірінің мақтанышына айналған шатқалдың жалпы аумағы 17,5 мың гектар жерді алып жатыр.

Облыс аумағындағы ең көрікті жерлердің санатына енген Берікқара шатқалы туралы айтылатын әңгіме аз емес. Жуалы жұрты да қорық туралы сан түрлі болжамға негізделген деректерді жиі тілге тиек етіп жатады. Жұрт айтқан деректің бірі Берікқара шатқалын жаугершілік кезеңмен байланыстырады. Жергілікті халықтың айтуынша, шатқал ықылым заманда жауға қарсы қол бастаған, бейбіт заманда тау аңғарында елді егіншілікке үндеп арық қаздырып, елге шарапаты тиген Берік есімді кедей жігіттің есімімен аталған көрінеді. Әлбетте, бұл шатқал атауына қатысты айтылатын сан түрлі әңгіменің бір нұсқасы ғана.

Бірнеше жыл бұрын дүниеден озған жамбылдық қаламгер Кәрім Баялиев өз еңбегінде Берікқараға қатысты тағы бір деректің шетін шығарған болатын. Ол «Жасарған Жамбыл жерінде» атты жинағында жоңғар шапқыншылығы кезінде дәл осы шатқалда берік қамал болған дегенді алға тартады. «Шатқалдың атауы сол себепті Берікқара деп аталған» дейді ол өзі білетін мәліметті бөлісіп.

Жуалылықтар табиғаттың тосын мінезі мен құбылысын да осы шатқалмен байланыстырады. Нақтырақ айтсақ, көктем, күз мезгілінде жиі соғатын дауылды жергілікті халық «Берікқара желі» деп атап кеткен. Бұл шатқалға қатысты әңгімелерді естіген сайын құпиясын аша түскің келеді, жаңа деректермен танысуға бейіл тұрасың.

Шынында да, Берікқара шатқалындағы табиғат ғажайыптары тамсандырмай қоймайды. Өлкетанушылар келтірген дерекке сенсек, «Қызыл кітапқа» енген ағаштар мен шөптердің сирек тұқымдарын, тіпті жабайы алманың да жоғалуға айналған сирек сұрпын Берікқара шатқалынан кездестіруге болады. Бұдан бөлек мұнда жиі ұшырасатын Зарафшан аршасы, речель алмұрты, Тянь-Шань жоңышқасы, тау сағызы, көк тікен, Корольков бәйшешегі, Грейг, Кауфман қызғалдағы, Берікқара терегі көздің жауын алады.

Мамандар Берікқара шатқалын айрықша бағалайды. Олар келтірген дерекке сенсек, сирек кездесетін терек шатқалдың терең түкпірінде ілгерідегідей көп болмаса да, аздап ұшырасады. Мұндай терек Тек АҚШ шатқалдарының бірінде ғана бар көрінеді.

Қалай алып қарасақ та, Берік­қара шатқалы Жамбыл облысындағы ең көрік­ті жерлер санатына жатады. Шатқалдағы та­биғи байлықты мамандар қай кезде де назардан тыс қалдырған емес. «Берікқараның табиғи байлығы – әлемде сирек кездесетін теректері», дейді олар.

Жамбыл облысы,

Жуалы ауданы