Уақыттан озған дауыс

Юиыл туғанына 125 жыл толып отыр­ған саңлақ өнерпаздың ме­рей­тойына орай Роза Бағланова атындағы «Қазақконцерт» мемлекеттік акаде­миялық концерттік ұйымы ұйымдас­тырған «Сайра, бұлбұл» концерті көрер­мен­ді Манарбек мұрасымен қайта қауыш­тыр­ған рухани кешке айналды.

Манарбек Ержанов – қазақтың дәстүрлі ән мектебі мен кәсіби музыкалық мәдениетінің арасын алтын көпірдей жалғаған қайраткер. Өнер иесінің орындауындағы әр ән – халықтың жүрек лүпілі, әр күй сайын даланың самалы, әрбір сахналық бейне қазақ рухының көркем келбеті еді. Сахна саңлағының өнер жолы ауыл арасындағы қарапайым ән кештерінен басталғанымен, тас жарған тамаша таланты көп ұзамай-ақ елге тез танылды. Он алты-он жеті жасынан Біржан сал, Ақан сері, Естай, Жаяу Мұса, Шашубай әндерін нақышына келтіріп орындаған жас талапкердің бойындағы табиғи дарын жұртшылықты тәнті етті.

Иә, ауылда қой бағып жүріп ән салған бала кейін қазақ өнерінің заңғар биігіне көтерілді. Ол өнерге деген алғашқы құмар­лық­ты анасы Нақбаладан алды. Ал кәсіби қа­лыптасуына Күсенбай, Шашубай Қош­қар­байұлы, Әміре Қашаубаев секілді алып­тар­дың ықпалы зор болды. Бір жыл бойы Әміренің шаңырағында бірге тұрып, оның өз аузынан отызға жуық ән үйренуі – қазақ мәдениетіндегі сирек кездесетін тағылым мектебі. Сол себепті Манарбектің орындауында Біржанның асқақтығы, Ақанның сыршылдығы, Естайдың лиризмі мен Арқа әнінің кең тынысы табиғи үндестік тапты.

Қазақ театры тәй-тәй басқан кезеңде Манарбек Ержанов ұлттық сахнаның қалыптасуына да өлшеусіз еңбек сіңірді. Өнер иесінің сомдаған кейіпкерлері жай ғана рөл емес, тұтас дәуірдің көркем шежіресіне айналды. 1928 жылдан бас­тап ұлттық театр сахнасында еңбек еткен Манарбек Ержанов қазақ операсының қалыптасуына өлшеусіз үлес қосты. Әсіресе «Айман – Шолпан», «Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Жалбыр» сынды музыкалық қойылымдардағы актерлік шеберлігі театр өнерінің жаңа белесін айқындады. Ал Абай атындағы Опера және балет театры сахнасында Жарас, Әзім, Естай, Шеге сияқты күрделі образдарды сомдап, актерлік пен әншіліктің тұтас мектебін қалыптастырды.Оның жарқын дәлелі 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі Манарбек шығармашылығының ең биік белестерінің біріне айналды. Қазақтың төл өнері күллі Одаққа танылған тарихи сәтте әншінің күміс көмей дауысы ұлттық мә­дениет­тің беделін асқақтатты.

Біртуар тұлға өмірінің соңына дейін ха­лық әндерінің қадір-қасиетін жоғалт­пай, оны жаңа ұрпаққа жеткізуді өзінің аза­маттық парызы санады. Қазақ мемле­кет­тік филармониясында қызмет еткен жылдары халықтық терме мен желдірмені, кең тынысты әндерді жаңа көркемдік деңгейге көтерді. Әншінің орындауындағы шығармалар уақыт тезінен сүрінбей өтіп, бүгінгі күнге дейін ұлттық музыканың алтын қорында сақталып келеді.

Манарбек Ержанов композитор ретінде де қазақ музыкасына мол мұра қалдырды. Оның «Жетісу», «Астана», «Батыр жорығы», «Күсенбай», «Өрнек», «Шалқар көл», «Аққу көлі» секілді күйлері мен хорға арналған шығармалары кәсіби музыканың көкжиегін кеңейтті. Ал «Сайра, бұлбұл», «Әнші Біржан», «Шегенің термесі», «Көкшенің әні», «Қуанышым», «Бақыт жыры» сияқты әндері халық жүрегінен берік орын алды.

Өнер иесінің сондай жарқын туынды­ла­рының бірі – «Паровоз» әні. Бұл шығар­ма­ның дүниеге келу тарихының өзі қазақ өнеріндегі тағылымды оқиғалардың біріне айналған. 1936 жылы Мәскеуде өтетін Қазақ әде­биеті мен өнерінің алғашқы онкүндігіне ат­танған өнер керуені отарбада жүйткіп келе жатады. Сол сапарда жыр алыбы Жамбыл Жабаев айналасына жиналған жас өнер­паздарға: «Балаларым, неге осы паро­воз туралы ән шығармайсыңдар?»  деп ой тастайды. Жыр алыбының осы сөзі шы­­ғар­­машылық шабыттың қайнарына айналып, аз уақыттың ішінде ақын Әбділдә Тәжібаев пен Манарбек Ержановтың әйгілі «Паровоз» әнінің өмірге келуіне себеп болады. Жаңарған дәуірдің тынысын, уақыт­тың екпінін, елдің алға ұмтылған жігерін бей­нелеген бұл шығарма кейін қазақ ән өне­рі­нің классикалық үлгілерінің қатарына қосылды.

Манарбек Ержанов пен Жамбыл Жабаев­тың шығармашылық үндестігі мұны­­мен шектелмейді. Жыр алыбы ха­лықтық «Көк көгершін» термесін Манар­бек­тің өзіне үйретсе, Манарбек Жамбыл­дың «Жетісу» өлеңіне ән шыға­рып, ақын сөзіне жаңа тыныс береді. Осылайша, жыраулық дәстүр мен кәсіби ком­позиторлық өнердің табиғи сабақ­тас­ты­ғы қа­лыптасып, қазақ музы­ка­сы­ның өрісі кеңе­йе түсті.

Манарбектің өнердегі биігін көзі көр­ген замандастары да ерекше бағалады. Академик Ахмет Жұбанов Манарбектің өмір жолына баға бере отырып, оның жетімдіктің тауқыметіне мойымаған қайсар мінезін, өнерге деген адалдығын ерекше ілтипатпен жазады. Ал көрнекті музыка зерттеушісі Борис Асафьев Манарбектің дауысын «қазақтың сайын даласының үнін Мәскеудің төріне жеткізген құдірет» деп бағалайды. Мұндай жоғары пікірлер кездейсоқ туған жоқ. Өйткені Манарбек Ержановтың орындауындағы әндер уақыттың сынынан сүрінбей өтіп, ұлттың рухани жадына айналды. Олар – өткеннің естелігі ғана емес, бүгін де тыңдарман жү­ре­гін тербейтін, ертеңге аманат болып жал­ғасатын мәңгілік өнердің асыл мұрасы.

«Сайра, бұлбұл» концерті осы мол мұраның өміршеңдігін дәлелдеген ерекше мәдени оқиға болды. Кеште «Халық қазынасы» ұлттық өнер орталығының әншілері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Ерлан Рысқали, Құмарбек Қалқатай, Медет Салықов, Нұрболат Арзамасұлы, Клара Төленбаева, күйші Қайрат Айтбаев пен «Astana sazy» қазақ мемлекеттік фольклорлық ансамблі Манарбектің шығармаларын жаңа тыныспен орындады. Арнайы қонақтар Нұрболат Тапалов пен Берік Омаров та халық музыкасының алтын қорындағы туын­дыларды көпшілік назарына ұсынды. Домбыраның қоңыр үні, қобыздың күңі­ренген сазы, сыбызғының сырлы әуені бір-бірімен үндесіп, көрерменді өткен ғасырдың алтын дәуіріне жетелегендей әсер қалдырды. Бұл кеш өткенге тағзым ғана емес, ұлт жадының жаңғыруы, мәдени сабақ­тастықтың салтанаты болды.

Иә, Манарбек әні үзілген жоқ. Ол бүгін де сахнада шырқалып келеді. Жас ән­шілердің үніне қуат, ұлттық өнердің та­мырына нәр беріп тұр. Уақыт талай өнер­паздың атын көмескілендіргенімен, Манарбек Ержановтың үні көмескі тартқан жоқ. Себебі Манарбек әні – уақыттан озған дауыс. Оның орындауындағы әрбір шығар­ма­да қазақ даласының самалы, халықтың жан дүниесі, ұлттық болмыстың асқақ рухы сақталған. Манарбек мұ­ра­сы –  тыңдарман жүрегінен орын тауып, ұлт руханиятын байытып келе жатқан мәңгілік мәдени қазына.