Ұлт зиялыларының ұстаханасы

Биыл – Уфадағы «Ғалия» медресесінің 120 жылдығы. Бұл медре­се ХХ ғасырдың басындағы түркі әлемінің ең озық оқу орны­ның бірі болды. Оқу орны жәдитшілдік білім беру жүйесін заман талабына сай қалыптастырды. Бейімбет Майлин, Мағжан Жұмабаев, Нұғыман Манаев, Жиенғали Тілепбергенұлы, Ахмет Мамытұлы, т.б. қазақтың 200-ге жуық жігі­ті осы оқу орнынан түлеп ұшты. «Ғалияны» бітіргендер қазақ қоға­мы­на пайдасын тигізіп, ұлттың ұпайын түгендеді.

Әдеби кештер һәм қазақ хоры

«Ғалия» медресесі 1906 жыл­ғы 10 қазан­да Уфа қаласында ашылды. Медресе­нің директоры қызметін дін қайраткері Зия Камали атқарды. 1908 жылғы 7 мамыр­да қазақ меценаты Сәлімгерей Жантөриннің, басқа да уфалық ауқаттылардың көмегімен «Ғалия­ның» жаңа ғимараты бой көтерді. Аз уақыт ішінде медресе ұлық оқу орнына айналып, университет деңгейіне дейін көтеріл­ді. Медреседе этика, психология, логика, философия, педагогика, алгебра, геометрия, физика, химия, гео­графия, экономика, тарих, әдебиет, т.б. пәндер оқытылды. Ресей­дің білім жүйесінде алғаш рет дене­шынықтыру және музыка пән­дері осы «Ғалияда» енгізілді. Со­нымен қатар сабақ­тан тыс уа­қытта медреседе ғы­лыми, саяси тақырыптағы лек­циялар оқылды. Соның арқа­сын­да шәкірттер шеті­нен саяси сауатты, ұлтшыл болып қалып­тасты. Медреседе сондай-ақ әде­би, ғылыми, философиялық тақырыптардағы пікірталастар, әдеби һәм сауық кештері өткізілді.

Медресе шәкірттері шетінен өнер­лі еді, мандолина, гитара, скрипкада ойнай алатын. Мәселен, «Ғалияның» шәкірті Әбдірахман Мұстафин естелігінде Бейімбет Майлин екеуінің мандолинада ойнауды үйренгенін жазғаны бар (Мустафин.А. Ысын азамат. «Аги­­дель» журналы, №8, 1966 жыл).

Медреседе өткен әдеби, сауық кеш­терінің де әсері мол болды. Оқу орны ұйым­дастырған алғаш­қы әдебиет кеші 1913 жылғы 13 желтоқсанда «Дворянское собрание» залында өткізілді. Кеш жайын­да шәкірт Мәннан Тұр­ғанбаев «Қазақ» газетіне: «13 де­кабрь­де медресе «Ғалия» пайдасына Дуориански собрание залында әдебиет кеші жасалып, һәр түрлі ноғайша ән салынып, өлең айтылып, күй күйленді. Өз ретінде қазақ балаларына да кезек беріліп, арамыздан үні жақсы жігіттер шығып ән салып, тыңдаушыларды риза қылды. Қазақ әндерін ұнатты», – деп жазған болатын (№43, 22 желтоқсан, 1913 жыл). Сол секілді тағы бір кеш 1917 жылғы 9 қараша­да медресенің өз ғимаратын­да өтті. Әдеби кеште медресенің хоры мен оркестрі өнер көрсетті. Бұл жайында «Садақ» журналы:
«...онда біздің қазақ өкілдері аз ­болса да, қатардан қалмау үшін һәм алаңға шығып үйрену үшін пайдалы нәрсе болған­дық­тан бір хор, бір жалғыз шығып жырлау мін­детін мойнымызға алдық», – деп жазды ­(№2, 1917 жыл).

Осы екі хабардан түсінгеніміз, медреседе қазақ шәкірттері арасынан хор құралған. «Ғалия­ның» түлегі, татар ақыны Сайфи Құдаштың жазуынша, медреседе оқыған әр ұлт шәкірттерінің, соның ішінде қазақ балаларының да хоры болған екен. Хорды музыка пәнінің мұғалімі Вильгельм Клименц құрыпты. Тіпті Клименц қазақ балаларынан жеке әншілер де шығарыпты («Яшьлек эзләре буйлап», Казан, 1964). Тіпті медресе шәкірттерінің бастамасымен театр қойылымдары да қойылған екен. Мұның бәрі де қазақ шәкірттерінің медреседе оқып жүріп-ақ өнерімен танылғанын айғақтайды. 

«Садақ» қолжазба журналы

«Ғалияда» оқыған қазақ шә­кірт­тер қаламгерлігімен де та­ныл­ды. Медреседе оқи жүріп, әңгіме-өлеңдерін жазды. Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі», Мағжан Жұмабаевтың «Шолпан» секілді туындылары осы медреседе оқып жүрген кезінде жазылған еді. Сондай-ақ шәкірттер шығар­машылығын шыңдау мақсатын­да «Садақ» деп аталатын әдеби қол­жазба журналын шығарды. Журнал 1915 жылғы 9 қарашадан бастап 1918 жылғы 10 ақпанға дейін «Ғалия» медресесі жанынан жарық көрді. Жалпы журналдың 40-тан астам саны оқырманға жол тартты. «Садақты» өмірге әкелген алғашқы редакторы Бейімбет Майлин Бекет болды. Бейімбеттен кейін жур­нал тізгінін Жиенғали Тілепберге­нов (Жекей) ұстады. Сонымен қатар журналдың кейбір сандарына Зияш Алдабергенов (Керей), Қажым Басымов (Сарыалжын) ­қол қойды.

Бейімбет бар жігерін жұмсап журналды жолға қойса, Жиен­ғали осы абыройлы міндетті ары қарай жалғастырды. Олар алдына қайтсек елді ағартып, өнерлі ел­дің қатарына қосамыз, халыққа қалай қызмет көрсетеміз деген үлкен арман-мақсат қойып, жан-тәнімен беріліп жұмыс істеді. Журнал ісіне «Ғалияның» басқа да шәкірттері атсалысты. Атап айтар болсақ, Салахиден Сарталиев (Қараша), Зейнелғабиден Имажанов (Есіл), Әбдірахман Мұстафин (Шашты), Армия Ешкеев (Тоқа), Сабыр Айтқожин (тау баласы), Сұлтан Шоқаев (Қара мылтық), Ғалиақпар Ошақбаев (биші), Әбдірашит Әлімбаев (Омбылық), Әубәкір Қазақов (Жаңғара), Қаһан Ережепов (Тарбағатай) т.б. қазақ шәкірттері журналдың тұрақты авторы болып, «Садақты» сарабдал басы­лымға айналдырды. Өздері медресе шәкірті болса да, түнде ұйқы, күндіз күлкі көрмей, журналдың өткір де өзекті болып жарыққа шығуына бар күш-жігерін жұмсады. 

Мәселе көтерген мақалалар

«Ғалияның» қазақ шәкіртте­рі «Садақ» қолжазба журналын ­шы­ғарып қана қоймай, сол уақыт­тағы «Қазақ», «Сарыарқа» т.б. басылымдарға мақала жарияла­ды. Сол арқылы қоғамдағы түрлі түйткілді тақырыптарға қатысты ой-пікірін, көзқарасын ашық білдіріп отырды. Шәкірт Ғайса Тоқтарбеков «Қазақ» газетіне жариялаған мақаласында медре­седегі қазақ шәкірттерінің азайып бара жатқанына алаңдаушылық білдірді. «Қазақ ілгергі күнді ойламайды, егер де ойласа, партияға етектен төккен ақшаға медресе салдырса, «Ғалиядай» әлденеше медресе салып, мұсылман әлемін­де ең бірінші орын алар еді. Түрік тұқымының байлығы біздің қазақта еді, бірақ не керек, есіл мал есепсіз желге кетіп, «ұстағанының қолында, тістегенінің ауызында» болып барады» деп жазды («Медресе «Ғалияда» қазақ шәкірттері», №36, 1913 жыл).

Ал Мәннан Тұрғанбаев «Қазақтағы» мақаласында медре­седе қазақтың 20-30 жастағы жігіті ноғайдың 15-17 жастағы балаларымен қатар оқып жатқанын алға тартып, қазақ баласын жастан оқытпайтынына қынжылыс танытты. Ол мақаласын: «Қазақ мырзалары партия таласты­рып, ақша шашып атын шығара­мын дегенше, мектеп, медресе салдырып, ұлтына қызмет етіп атын шығарса, дүние-ақыретке бірдей атағы жайылып, қалған жақсылығы тарих жүзінде алтын суыменен басылып қалар еді», – деп түйіндеді (№83, 26 қазан, 1914 жыл). Осы екі мақаладан-ақ ғалиялық шәкірттердің қазақ­тың келешегіне бола қам жегенін, ұлттың ұпайын түгендеуге атса­лысқанын байқаймыз.

Ғалиялық шәкірт Ғабдолла Шоқаев «Қа­зақ» газетінің 1913 жылғы санына қазақша оқуды бір ізге түсіру туралы мақала жазып: «Соңғы жылдарда көріне бастаған қазақша 4-5 әліпби бар еді, олармен де бірыңғай пайдаланушы, жақсы-жаманын айырушылар кем. Осы күні шығып жатқан Ахмет Байтұрсыновтың жаңа емлемен жазылған «Байаншы», «Оқу құралдары» бар, мұны қаншамыз қабыл етіп жатырмыз, мағлұмсыз. Уфада, Орынборда, Қазанда, Троискіде, Стамбұлда, Семейде, Қызылжарда, Қарғалыда оқып жатқан көзі ашық қазақ шәкірттері, сіздер биыл болмаса, келер жылы бәріңіз де мұғалім болғалы, жұртқа қызмет еткелі тұрсыздар, көбіңіз осы күні ел ішінде оқытып жатырсыздар, бет-бетімізбен жайылып, жүреміз бе, жоқ, бір ізге түсеміз бе?» деп тағы бір түйткілдің шетін шығарды. Ғабдолла көтерген мәселеге алты адам үн қосқан. Бәрі де «Қазақ» газетінің кейінгі сандарына жарияланды.

Шәкірттердің мақалаларын топтасып жазған кезі де болды. Мәселен, «Қазақ» газетінде жарық көрген «Мұғалімдерге ашық хат» деген мақалаға медреседе оқып жатқан 38 қазақ шәкірті қол қойды. Шәкірттер былай дейді: «...Біз елдегі қазақ балаларын оқытып жатқан мұға­лімдеріміздің қазақша оқу құралдары бола тұрып, ноғай тілінде жазылған оқу құралдарын алдыруларын көреміз. Бұл бала­ларға бір нәрсе білдірем деген мұғалімге адасқандық. Қазақ балаларын оқытып, бір нәрсе білдіру үшін барынша қазақша оқыту құралдарын һәм «Қазақ» емлесін қолдану тиіс. Мұғалімдерден осыны өтінеміз» («Қазақ» газеті, №162, 23 желтоқсан, 1915 жыл).

Шәкірттер жазған «Емле ха­қында» деген мақала да осыған үндес. Бұл мақалада шәкірттер: «Әдебиет – жан, матбұғат – соның тәні. Бір халықтың әдебиеті қандай мол, кең болса да матбұғаты жоқ болса, ол жұрт мылқау жұрт болады. Мына біздің әдебиетіміз бұрынғы бабаларымыз заманасында да қандай бай, кең еді һәм бабаларымыз арасында білім ма­ға­рифқа қызмет қылған, дүние­ге бас болған адамдар да болып өткен еді. Бірақ олар зама­нында матбұғатымыз жоқ болған­дық­тан, еңбектерінің бірі де білін­бей қалды», – дей келіп, газет ісіне жандандыруға үлес қосуға шақырады (№41, 8 желтоқсан, 1913 жыл). Мақалаға «Ғалияда» оқып жатқан 17 жігіт қол қойды.

Ғалиялық шәкірттер Алаш қоз­­ға­лысына да біркісідей атсалысты. Жалпы­қазақ сиезі қарсаңын­да «Ғалияда» оқып жатқан 28 қазақ шәкірті «Қазақ» басқармасына жеделхат жолдап: «Жалпы қазақ сиезі ашылуына артықша ризамыз. Сиезде алдымен ұлт қорғау мәселесі һәм оқу ісі қаралға­нын тілейміз. Қажет болса, біз­дер құқық милициясына жазы­лып, ұлтымыз­ды қорғауға даярмыз», – деді (№254, 6 желтоқсан, ­1918 жыл). Бұл олардың елдік ­мүд­­деге келгенде бұғып қалмағанын бай­қатады. 

Игілік қауымы және кітаптар

«Ғалияның» шәкірттері оқу орнында жүріп, ағартушылықпен де айналыс­ты. Ғалиялық шәкірт­тер Зейнелғабиден Әміреұлы­ның «Насихат Қазақия» (1909 жылы), Ишағали Арабаев пен Хафиз Сәрсекеұлының «Әліпби һәм төте оқу» (1911), Мұстақым Малдыбайұлының «Қазақша ең жаңа әліппе» (1912), Нұғыман Манаевтың «Иман-Ислам» кітап­тары жарық көрді. Сонымен қатар шәкірттер басқа да қазақ авторларының кітабын жарыққа шығаруға қолғабыс жасады. Осы мақсатта ғалиялықтар медресе жанынан Игілік қауымын, қазіргі­ше айтқанда қор құрды. Бұл қор 1910–1913 жылдары жүйелі жұмыс істеді. 1911 жылы Уфадағы «Шарқ» баспасынан жарық көрген Ғұмар Қараштың «Өрнек», «Тумыш», «Бала тұлпар» деген үш кітабы осы Игілік қауымының қаржысына шығарылды. 1913 жылы «Қазақ» газеті ашылған соң қор жұмысын тоқтатып, қордағы бар ақшаны «Қазақ» басқармасына аударды.

1915 жылы шәкірттер қор жұмысын қайтадан қолға алып, басшысы ретінде Нұғыман Манаевты сайлады. Осы кезде Нұғы­манның «Иман-Ислам» кіта­бы жарық көрді. «Қазақ» газеті жаңа кітап жайында хабарлама жариялап: «Оқу жолындағы пұлы тапшы шәкірттердің бұл жігер-талаптарын қанша мақтасақ та аз», – деп ғалиялықтарды басқаларға үлгі етті. Нұғыманның өзі де газетке пікір білдіріп: «Бұлардың мұнысы байлықтарынан, болмаса еріккендерінен емес, ардақты ұлтын сүйгендіктерінен екендігі белгілі», – деді (№159, 29 қараша, 1915 жыл). Шынында олар кітап­тарды қазақтың бір кәдесіне жараса деген ниетпен шығарған еді.

«Ғалия» медресесі шәкірт­терінің ұлтын сүйген ұлдарға айналуына оқу орнында сабақ берген Ахмет-Зәки Уәлиди, Ға­лымжан Ибрагимов секілді оқы­­тушылар да әсер еткені анық. Се­­­бебі олар шәкіртінің шыра­ғын жаға білді. «Ғалия» шәкірттері де аянып қалмады. Медреседе алған тәлімін ұлттың пайдасына жаратты. «Ғалия» медресесін бітірген түлектердің көбі мұғалім болды. Қазақ даласында төте оқу мектептерін ашып, бала оқытты. Мәселен, Нығметолла Күзембаев Ақтөбе уезінен ашылған «Сәуле» мектебінің мұғалімі болса, Мыр­захмет Қожақыланов өзі туып-өскен Обаған болысынан мектеп ашты. Сол секілді Нұғыман Манаев медресені бітірген соң өзі туған Бөкей ордасының Екін­ші Теңіз жағалауы округіндегі «Талап» мектебінде мұғалім болды. Осылайша шәкірттер оқу-білімнің дәнін септі. Міржақып Дулатұлының «Осы күні қазақ арасындағы тәуір мұғалімдер­дің көбі – «Ғалия» медресесінің жемісі» дейтіні содан.

Медресе шәкірттері сондай-ақ ұлттық, ағартушылық бағыт­тағы идеяларды да насихаттады. Қазақтың рухани-мәдени өркен­деуіне, ұлттық ояну қозғалы­сы­на айрықша үлес қосты. Соны­мен қатар қазақ ұлтының білім және мәдениет саласындағы жаң­ғы­руының негізін қалады. Сол себепті біз «Ғалия» медресесін ұлт зия­лыларының ұстаханасы дейміз.

Соңғы жаңалықтар

Еліміздің тауар өндірушілер тізіліміне 5 мыңға жуық кәсіпорын тіркелген

Экономика • Бүгін, 09:43

Астана мен Алматыда доллар қаншадан саудаланып жатыр?

Қаржы • Бүгін, 09:35

Қазақстанда қазір қандай жолдар жабық тұр?

Ауа райы • Бүгін, 09:23

Бүгін ауа райы қандай болады?

Ауа райы • Бүгін, 09:12

Конституцияның жаңашылдығы – байыпты тұжырымдамалық мазмұнында

Саясат • Бүгін, 09:05

Суды үнемдеу – өңір дамуының өзегі

Саясат • Бүгін, 09:02

Инвесторларды қолдау тетіктері жетілдіріледі

Саясат • Бүгін, 09:00

Цифрлық жаңғыртудың нақты қадамдары

Саясат • Бүгін, 08:55

Әскери теміржол күзетінің мәртебесі бекітілді

Саясат • Бүгін, 08:53

Жасанды интеллект жұмыссыз қалдыра ма?

Жасанды интеллект • Бүгін, 08:50

Креативті индустриядағы ұлттық қолтаңба

Жастар • Бүгін, 08:48

Трансфер нарығы: Нани «Ақтөбе» сапында ойнайды

Футбол • Бүгін, 08:45

Жақсылық жасау – жауапкершілік

Жастар • Бүгін, 08:43

Теңгенің тегеуріні

Теңге • Бүгін, 08:40

Оқытуды жеңілдеткен платформалар

Digital • Бүгін, 08:38

Барлық жаңалықтар