Ұлттық банк шешімінен кейін доллар қымбаттай ма

Аталған шешімнің доллар бағамына ықпалы қандай болатынын Zakon.kz саралады.

Ұлттық банк бұл талаптан неге бас тартты

Ұлттық валюта бағамы күрт құбылған кезде көптеген мемлекеттер валюта нарығында уақытша шектеу шараларын енгізеді. Соның кең таралған тәсілдерінің бірі – экспорттаушыларды валюталық түсімінің белгілі бір бөлігін міндетті түрде сатуға міндеттеу. Бұл шетел валютасының ұсынысын арттырып, алыпсатарлық сұранысты төмендетуге және айырбас бағамын тұрақтандыруға мүмкіндік береді.

Қазақстан дәл осындай шараны 2024 жылдың соңында енгізген еді. Соған сәйкес, квазимемлекеттік компаниялар ішкі валюта нарығында валюталық түсімінің 50 пайызын сатуға міндеттелді. Бұл теңгені жоғары құбылмалылық кезеңінде қолдау мақсатында қабылданған болатын.

2026 жылғы 10 шілдеде Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов реттеуші орган Үкіметпен бірлесіп аталған талаптан бас тарту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

Оның айтуынша, қазіргі уақытта валюта нарығындағы жағдай тұрақталып, экономика орнықты даму көрсетіп отыр, ал төлем балансының жай-күйі алаңдаушылық туғызбайды. Сондықтан валюта нарығын әкімшілік тәсілмен қолдау қажеттілігі жойылған.

Сонымен қатар Ұлттық банк төрағасы қажет болған жағдайда бұл тетік қайта енгізілуі мүмкін екенін атап өтті.

Ұлттық банктің сенімі неге негізделген?

Бұл шешімнен кейін туындайтын негізгі сұрақ – егер квазимемлекеттік компаниялар валютаны аз көлемде сататын болса, нарықта доллар тапшылығы пайда болмай ма?

Ұлттық банк мұндай қауіптің қазіргі таңда жоқ екенін айтады.

"Экономикамыз мықты. Өткен жылы төлем балансының тапшылығы байқалса, биыл, біздің болжамымыз бойынша, профицит қалыптасады. Бұл – өте жақсы макроэкономикалық көрсеткіш. Импорт көлемі де шамамен бұрынғы деңгейде сақталып отыр, сондықтан шетел валютасына қосымша жоғары сұраныс байқалмайды", – деді Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов.

Оның айтуынша, теңге бағамы бұрынғыдай нарықтық қағидаттар негізінде қалыптасады. Сондай-ақ қазіргі экономикалық жағдай ұлттық валюта бағамының күрт құбылуын күтпеуге мүмкіндік береді.

Валюта нарығы қалай әрекет етті?

Алғашқы нарықтық деректерге қарағанда, Ұлттық банктің мәлімдемесі валюта нарығына айтарлықтай әсер еткен жоқ.

13 шілде таңертеңгі жағдай бойынша, Forex нарығында АҚШ доллары шамамен 477 теңгеден саудаланды. Ал айырбастау пункттерінде доллардың сатып алу бағамы – 474,7 теңге, сату бағамы – 478,7 теңге болды.

Яғни, алғашқы көрсеткіштерге сүйенсек, валюта нарығы бұл жаңалыққа елеулі реакция танытқан жоқ.

Нақты деректер нені көрсетеді?

Қаржы сарапшысы Арсен Темірбаевтың айтуынша, валюталық түсімнің бір бөлігін міндетті түрде сату талабы соңғы жылдары бірнеше рет өзгерген.

Атап айтқанда:

2020 жылы – валюталық түсімді міндетті түрде айырбастау талабы енгізілді;2023 жылдың басында – валюталық түсімнің 75 пайызы міндетті сатылуға тиіс болды;2023 жылғы ақпанда – бұл көрсеткіш 50 пайызға дейін төмендетілді;2023 жылғы шілдеде – 30 пайызға қысқартылды;2023 жылғы тамызда – талаптың қолданылуы тоқтатылды;2024 жылғы қарашада – талап қайтадан 50 пайызға дейін ұлғайтылды;2026 жылғы шілдеде – бұл талаптан қайта бас тарту туралы шешім қабылданды.

Арсен Темірбаевтың пікірінше, аталған талаптың күшін жою квазимемлекеттік сектор шетел валютасын сатуды тоқтатады дегенді білдірмейді.

"Квазимемлекеттік сектор енді валютасын сатпайды деу – қисынсыз. Олар бәрібір валюталық түсімін сатуға мәжбүр, өйткені шығындарының басым бөлігі теңгемен жүргізіледі. Оған инвестициялар, жабдық сатып алу және күнделікті қызмет шығындары кіреді", – деді сарапшы.

Қосымша дәлел ретінде қаржыгер Ұлттық банк пен KASE Қазақстан қор биржасының статистикасын келтіреді.

Реттеушінің мәліметінше, 2026 жылдың маусымында квазимемлекеттік сектор субъектілері шамамен 423 млн АҚШ доллары көлемінде валюталық түсім сатқан.

Ал 2026 жылдың қаңтар–мамыр айларында KASE-нің спот-нарығындағы шетел валютасымен сауда-саттық көлемі 35,1 трлн теңгеге, яғни шамамен 74 млрд АҚШ долларына жеткен.

"Бұл көрсеткіштер квазимемлекеттік сектордың валюталық сатылымдары маңызды болғанымен, жалпы валюта нарығы айналымының тек аз ғана бөлігін құрайтынын аңғартады", – деді Арсен Темірбаев.

Ұлттық банктің вербалды интервенциясы

Экономист Төлеген Асқаров та осыған ұқсас пікір білдіреді.

Оның айтуынша, алғашқы қарағанда Ұлттық банктің квазимемлекеттік компаниялардың валюталық түсімінің 50 пайызын міндетті түрде сату талабын алып тастау туралы шешімі теңгенің әлсіреуіне әсер ететіндей көрінуі мүмкін. Себебі нарыққа түсетін шетел валютасы азайса, доллар тапшылығы туындап, оның бағамы өсуі ықтимал деген түсінік бар. Алайда іс жүзінде бұл тетік әлдеқайда күрделі жұмыс істейді.

Экономистің сөзінше, Ұлттық банктің валюта нарығындағы құбылмалылықты тежеуге мүмкіндік беретін құралдары жеткілікті. Олардың қатарында Ұлттық қордың активтерімен жүргізілетін операциялар, айна қағидаты (айна тетігі) және өтімділікті реттеуге арналған басқа да механизмдер бар. Сондықтан валюталық түсімді міндетті сату талабынан бас тарту реттеушінің нарыққа ықпал ету мүмкіндігінен айырылғанын білдірмейді.

"Мен бұл қадамды нағыз вербалды интервенция деп атар едім. Бұл – нарық қатысушыларына қазіргі жағдайда валюта бағамының күрт өзгеруіне негіз болатын іргелі себептердің жоқ екенін білдіретін белгі", – деді Төлеген Асқаров.

Осылайша, сарапшының пікірінше, аталған талаптың күшін жоюдың өзі теңгенің айтарлықтай әлсіреуіне алып келуі екіталай. Бұрынғыдай валюта бағамына негізгі ықпалды әлемдік нарықтағы жағдай, мұнай бағасы және жаһандық қаржы нарықтарындағы ахуал тигізетін болады.

Еске салайық, бұған дейін 2026 жылдың жазында Қазақстанда Ресей рублінің бағамы не себепті төмендеп жатқаны туралы жазған болатынбыз.