Доллар, несиелер және депозиттер Ұлттық банк шешімінен кейін не күтуге болады, экономистер түсіндірді

Қазақстанда кейінгі екі жылда алғаш рет базалық мөлшерлеме төмендетілді. Ол бірден бір пайыз тармаққа – 18-ден 17 пайызға дейін азайды. Экономистерді таңғалдырған бұл шешімнің қазақстандықтарға әсері қандай және теңге бағамы енді қалай өзгереді? Толығырақ Tengrinews.kz материалында.

Қазақстанда кейінгі екі жылда алғаш рет базалық мөлшерлеме төмендетілді. Ол бірден бір пайыз тармаққа – 18-ден 17 пайызға дейін азайды. Экономистерді таңғалдырған бұл шешімнің қазақстандықтарға әсері қандай және теңге бағамы енді қалай өзгереді? Толығырақ Tengrinews.kz материалында.

"Таңқаларлық әрі тосын әрекет": Ұлттық банк неге осындай қадамға баруы мүмкін?

Экономист Арман Бейсембаев Tengrinews.kz-ке берген сұхбатында Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендеткеніне таңғалғанын айтып, оны "тосын" қадам деп атады. Оның пікірінше, қаржы реттеуші бұл қадамға ел экономикасын тікелей тежей бастаған факторларға байланысты баруға мәжбүр болды.

Бейсембаев үш негізгі себепті атады, оның ойынша, бұл факторлар Ұлттық банктің тартысты азайтуына түрткі болған.

1. Теңгенің нығаюы

Кейінгі уақытта ұлттық валюта бағамы айтарлықтай нығайды. Бір жағынан, мықты теңге инфляцияны басуға және баға өсімін тежеуге көмектесті. Екінші жағынан, экономистің айтуынша, Ұлттық банкке оны бұдан былай бұл деңгейде ұстап тұру тиімсіз бола бастаған көрінеді.

"Шамадан тыс нығайған бағам бюджет кірістеріне де қысым түсіреді. Қазірше бюджет кірістері мұнайдың айтарлықтай жоғары бағасы есебінен теңгеріліп тұруы мүмкін. Экспорттық түсімнің күрт өсуі жаңа Салық кодексінен түспей қалған табыстардың орнын толтырып отыр. Мәселе мынада: бұл әлі бастапқы әсер ғана, яғни салық статистикасының кенет өсуінен туындаған. Ол қаншалық тұрақты болады? Бұл - үлкен сұрақ", – дейді Арман Бейсембаев.

2. Экономика баяулай бастады

Бұған қоса, Қазақстанда бір уақытта бірнеше реформа қабаттасып келді: жаңа Салық кодексін әзірлеу, фискалдық саясаттың өзгеруі және бюджет шығындарын қысқарту. Экономист есебінше, Ұлттық банктің қатаң шектеулерімен бірге бұл жағдай елдегі іскерлік белсенділіктің қатты төмендеуіне әкеп соқты.

3. Тұтынушылық несиелерге соққы

Бейсембаевтың айтуынша, тұтынушылық несиелендірудің шексіз өсімін ауыздықтауға деген талпыныс кері әсерін тигізіп, экономикалық өсімге ықпал ете бастады.

"Бұл іскерлік белсенділікке әсер ете бастады. Біздің елде ол айтарлықтай қысым астында, себебі фискалдық реформа жүргізіліп жатыр. Сұраныс қысқартылды. Менің түсінуімше, экономика салқындай бастайды деп есептеуге нақты себептер пайда болды", – деп есептейді экономист.

Экономистің таңғалуына Ұлттық банктің мөлшерлемені төмендетудегі шапшаңдығы басты себеп болған. Оның айтуынша, реттеуші мөлшерлемені бірден 1 пайызға кескенде, қауіпті тәуекел туындайды: инфляция бақылаудан шығып, баға өсімінің жаңа кезеңін тудыруы мүмкін.

Мұны экономист Жанат Нұрғалиев те батыл қадам деп атады.

"Қазір олар негізінен инфляцияға және экономикадағы іскерлік белсенділіктің төмендеуіне сүйеніп отыр. Негізгі мақсат – кәсіпке арналған несие мөлшерлемелерін сәл де болса төмендету. Депозиттер бойынша мөлшерлемелер де төмендейді. Тиісінше, үй шаруашылықтары ақша жинауды азайтып, қаражатты тұтыну мен экономиканы дамытуға жұмсай отырып, көбірек шығындайды деп болжанған", – деді Нұрғалиев.

"Қазір дағдарыс емес. Бірақ..."

Арман Бейсембаев назар аударған тағы бір алаңдатарлық белгі – кәсіп пен қарапайым қазақстандықтардың мәжбүрлі әрекеті. Оның түсіндіруінше, бұрынғы жоғары базалық ставка инфляцияны ұстап тұрған, алайда қазір Қазақстан экономикасы баяулай бастағанының айқын белгілерін көрсетіп отыр.

Экономистің бағалауынша, ұзаққа созылған қатаң ақша-кредит саясаты бюджеттік кірістердің төмендеуіне әкелді. Егер нарықтағы бәсеңдік жалғасса, мемлекет салық жинауда, әсіресе ҚҚС бойынша, қиындықтарға тап болып, бұл бюджеттің кірісіне әсер етуі мүмкін.

Сонымен қатар, бизнестің жалақыны көтеруге мүмкіндігі болмағандықтан, халық өз шығынын барынша қысқартуға және қатты үнемдеуге мәжбүр.

"Қарапайым тілмен айтқанда, экономикада кейбір дағдарыстық процестер пайда болды. Біз әлі дағдарыста емеспіз, бірақ іскерлік белсенділік пен тұтынушылық сұраныста белгілі бір мәселелер бар. Жалақы өспегендіктен, ал оның өсуіне негіз жоқ болғандықтан, тұтынуды шектеуден басқа таңдау қалмайды. Осының бәрі – бағаммен және барлық өзгерістермен жиынтықта – экономиканың салқындауына әкеледі. Әзірге бұл дағдарыс емес", – деп түсіндірді сарапшы.

Теңге құлдырауы мүмкін бе?

Арман Бейсембаевтың пікірінше, Ұлттық банктің бұл "шұғыл қадамының" екі астыртын мақсаты бар. Біріншісі – "нақты" мөлшерлемені қысқарту. Мәселе мынада, Қазақстанда базалық мөлшерлеме мен ағымдағы инфляция арасындағы айырмашылық тым алшақтап кетті (шамамен 8 пайыз). Ұлттық банк нарықты жеңілдету үшін бұл алшақтықты қарқынды түрде азайтуға тырысып жатыр.

Екінші қадам – бюджетке көмектесу үшін теңгені әлсірету. Экономист атап өткендей, егер Ұлттық банк мөлшерлемені осындай қарқынмен төмендете берсе, бұл алыпсатарлық операцияларды (carry trade) тоқтатып, ұлттық валютаны әлсіретеді.

Алайда экономистің айтуынша, мөлшерлеменің төмендеуі "ақшаның" ішінара жылыстауына әкелуі мүмкін. Бұл – жоғары мөлшерлеме кезінде тез пайда табу үшін елге келетін, бірақ ол төмендеген бойда дереу шығарылатын қысқа мерзімді шетелдік инвестициялар (спекулятив капитал). Бейсембаев атап өткендей, бұл қаражаттың бір бөлігі кетеді, бірақ процесс бақылауда болады.

"Егер Ұлттық банк мөлшерлемені осындай қарқынмен түсіре берсе, бұл бағамды әлсіретуі мүмкін. Ал әлсіреген бағам теңгенің күрт нығаюынан табысынан айырылған экспорттаушылардан көбірек салық алуға мүмкіндік береді. Теңге бағамының құлдырауын күтудің қажеті жоқ шығар. Ұлттық банк басқа жағдайлар тұрақты болғанда, бағамды бақылауда ұстап тұра аламыз деп есептейтін сияқты", – деп түсіндірді ол.

Жанат Нұрғалиев те мұнай нарығындағы жағдай аясында бағам қатты құбылмайтынын, керісінше реттелетінін айтады.

"Егер бұрын жоғары базалық мөлшерлеме бірінші кезекте ақшаның бір бөлігін "мұздату" және инфляцияны өршітпеу үшін адамдарды шығын шығармай, көбірек жинақтауға ынталандыру үшін қажет болса, қазір жағдай өзгеріп жатыр. Қазір нарықта ақшаның азайып жатқаны, үй шаруашылықтарының аз жұмсайтыны байқалады", – деді ол.

Бұл несиелер мен депозиттерге қалай әсер етеді?

Базалық мөлшерлеменің төмендеуі Қазақстанның барлық коммерциялық банкінде тізбекті реакция тудырады. Өзгерістер депозиттерге де, несиелерге де қатысты болады.

Арман Бейсембаевтің сөзінше, салымдар арзандайды. Банктер 20 пайызға дейін жеткен жинақ депозиттері бойынша максимал мөлшерлемелерді шұғыл түрде төмендету жағына қарай (шамамен 19 пайызға дейін) қайта қарай бастайды. Орташа пайызы 15–16 болатын кәдімгі мерзімді салымдар 14–15 пайызға дейін түзетіледі.

Несиелер сәл "арзандайды", бірақ бұл нақты емес. Экономист қазір 23–25 пайыз төңірегінде тұрған тұтынушылық қарыздар бойынша мөлшерлемелер сәл ғана – 22–23 пайызға дейін төмендеуі мүмкін деп болжайды. Бірақ мөлшерлемелер бұрынғы деңгейде қалуы да ықтимал.

"Банктердің өз айласы бар. Базалық мөлшерлеме төмендегенімен, банктерде несие бойынша пайыз мөлшерлемелерді төмендету міндеті жоқ. Олар мұны өз қалауы бойынша жасайды. Қазір базалық мөлшерлеме бір тармаққа төмендеді. Негізінде ақша арзандауға тиіс. Депозиттер бойынша банктер мөлшерлемелерді төмендетуге дайын болады, себебі бұл ақша тарту құнымен тікелей байланысты. Ал несиелер бойынша – нақты емес. Мүмкін мөлшерлемелер сәл төмендер, бірақ айтарлықтай емес", – деді Бейсембаев.

Ескі депозиттер не болады және несие пайызын қалай түсіруге болады?

Базалық мөлшерлеменің төмендеуі жаңа келісімшарттардың шарттарын өзгертеді. Ал депозит ашып қойғандар немесе несие алғандар не істеуі керек? Бұл ретте Арман Бейсембаев екі механизм туралы айтып берді:

Депозиттер үшін – пайданы бекіту. Егер сіз салымды жоғары пайызбен (мысалы, 16–18 пайыз) ашып үлгерсеңіз, ал кейін Ұлттық банк мөлшерлемені төмендетсе, банк сіздің табыстылығыңызды біржақты тәртіпте қысқартуға құқылы емес. Сіз келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін өзіңіздің жоғары пайызыңызды алуыңыз керек. Несиелер үшін – қайта қаржыландыру тәсілі. Несиелерде жағдай керісінше. Егер сіз қарызды ескі жоғары мөлшерлемемен алсаңыз, банкке сіздің төлемдеріңізді өз еркімен төмендету тиімсіз. Алайда қарыз алушыларда заңды құрал бар – ол қайта қаржыландыру.

Егер нарықтағы мөлшерлемелер тіпті 1–2 пайызға төмендесе, сізге ескі қымбат несие бойынша артық төлеудің қажеті жоқ. Сіз банкке барып, төмендетілген мөлшерлемемен жаңа қарыз алып, ол арқылы ескі қарызды толық жауып, ай сайынғы қаржы жүктемесін азайта аласыз. Бірақ бұл жерде қателеспеу маңызды.

Мөлшерлеменің алдағы тағдыры не болмақ?

Арман Бейсембаевтың болжамы: Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендету бағытын жалғастырады. Оның айтуынша, қатаң шарттар өз нәтижесін берді – тұтынушылық сұраныс төмендеп, несиелендіру баяулап жатыр.

Қаржы реттеушісінің басты мақсаты – инфляцияны түпкілікті ауыздықтау, өйткені онсыз кез келген экономикалық жетістік бос сөз болып қалады.

"Тимур Сүлейменов сұхбаттарында инфляцияны төмендетуге және тежеуге тырысатынын бірнеше рет айтқан болатын. Себебі экономикалық өсім мен инфляцияның бірін таңдау керек болғанда, инфляцияның ең басты мәселе екенін түсіну қажет. Экономикада инфляция тым жоғары болса, ешқандай экономикалық өсім оған татымайды. Адамдар экономикалық өсімді сезінбеуі мүмкін, бірақ инфляцияны міндетті түрде сезінеді. Сондықтан негізгі күрес сонымен жүруге тиіс", – деді Бейсембаев.

Экономист Қазақстан тап болған парадокс туралы еске салды: былтыр ресми экономикалық өсім рекорд 6,5 пайыз болды, бірақ халық мұны сезінген жоқ.

Елдегі номинал жалақы өсті, бірақ 12,5 пайыздық инфляция барлық үстемеақыны "жеп қойды". Нәтижесінде қазақстандықтардың нақты табысы 2,5 пайызға төмендеді.

Жанат Нұрғалиев енді Ұлттық банк нарықтың реакциясын бақылайды деп есептейді. Сондықтан келесі отырыста базалық мөлшерлеме ағымдағы деңгейде қалуы мүмкін. Оның пікірінше, реттеуші мөлшерлемені төмендетуге сәл кешігіп қалған да болар, сондықтан қазір оны бірден 1 пайызға төмендетуді жөн көрді.

"Сонымен қатар 17 пайыз – бұл әлі де өте жоғары базалық мөлшерлеме. Жақсы кезеңдерде ол 9–9,5 пайызды құрайтын. Сондықтан мөлшерлемені одан әрі төмендетуге әлі де мүмкіндік бар", – деп түйіндеді Нұрғалиев.

Базалық мөлшерлеме деген не?

Базалық мөлшерлеме - коммерциялық банктерге Ұлттық банк қысқа мерзімді несиелер беретін және коммерциялық банктерден депозиттер қабылдайтын пайыздық мөлшерлеме. Ол азаматтарға берілетін несиелер бойынша мөлшерлемені белгілеуде маңызды рөл атқарады, елдегі инфляция деңгейіне де әсер етеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, базалық мөлшерлеме - ел экономикасы мен банк секторы үшін негізгі бағыт. Оның мөлшерін Ұлттық банк белгілейді: арттыруы немесе төмендетуі мүмкін. Сонымен қатар, базалық мөлшерлеме - елдің ақша-несие саясатының негізгі құралы.

Бұл былай жұмыс істейді. Ұлттық банк белгілі бір пайызды (мысалы, 18) белгілегенде:

Несиелер мен депозиттер. Коммерциялық банктер халыққа өз зиянына несие бере алмайды. Егер олардың өздері Ұлттық банктен ақшаны жоғары пайызбен алса, онда сізге ипотеканы немесе кепілсіз қарызды одан да қымбатқа – мысалы, 19-22 пайыз және одан жоғары мөлшерлемемен ұсынады. Бірақ есесіне сіздің теңгедегі депозиттеріңіз бойынша пайыздар да кем дегенде базалық мөлшерлеме деңгейіне дейін өседі. Бизнес пен өндіріс. Зауыттар мен дүкендерге даму үшін несие алу қымбатқа түседі. Олар шығындарын азайтып, тауарды аз сатып алады және жалақыны сирек көтереді. Ұлттық банк оны неге үнемі өзгертіп отырады?

Реттеушінің экономикадағы жағдайға байланысты екі түрлі іс-қимыл сценарийі бар:

Инфляция шарықтап кеткенде – мөлшерлемені көтереді. Ақша "қымбаттайды". Адамдар қымбат несиені алуға құлықсыз болады және ақша жұмсағаннан көрі, теңгені табысы жоғары депозиттерге салғанды жөн көреді. Тауарларға сұраныс төмендейді, ал сатушылар бағаның өсуін тоқтатуға мәжбүр болады – инфляция баяулайды. Мысалы, артық шығынданып, жаңа айфонды бөліп төлеуге алуға деген құлшыныс азаяды.

Экономикаға "серпін" беру қажет болғанда – мөлшерлемені төмендетеді. Ақша "арзандайды". Бизнес пен халық үшін несиелер арзандайды, депозит ашу тиімсіз болады – ақшаны "жұмсаған" қызығырақ. Барлығы сауда жасауға ұмтылады, бизнес кеңейеді, бірақ шектен шығып кетсе – бағалар қайтадан жоғары өрлей бастайды.

Қарапайым тілмен айтқанда, базалық мөлшерлеме – бұл елдің "қаржы термометрі". Жоғары мөлшерлеме депозиттегі жинақтарыңызды қорғайды, бірақ пәтер немесе көлікті несиеге алуды қиындатады. Төмен мөлшерлеме кезінде экономика жанданады, бірақ бұл процестің де екінші жағы бар. Қолжетімді несиелер жаппай сұраныс тудырады – адамдар бәрін белсенді түрде сатып ала бастайды, ал тапшылық бірден бағаны аспандатып жібереді.