Ясауи цифрлық дәуірде де өзекті

Коллажды жасаған – Зәуреш СМАҒҰЛ ,«EQ»

Осындай рухани-әлеу­мет­тік кеңістікте адам өзін қайта тануға мәж­бүр болады. Бұл тек психология­лық немесе әлеуметтік сұрақ емес, бұл – өркениеттік сұрақ. Адам кім, оның ішкі тәртібі неден құралады, ол нені мақсат ете­ді деген мәселелер қайтадан ортаға шығып отыр. Мұндай жағ­дайда біз тарихқа, дәс­түрге және рухани мұраларға қайта үңі­­леміз. Солардың ішінде ерекше орны бар тұлға – Қожа Ахмет Ясауи бей­несі. Бірақ Ясауи туралы қоғам­дық са­нада ұзақ уақыт бойы бір­жақты, тар бейне орныққанын айтуымыз керек.

Оның ілімі ұзақ уақыт бойы қоғамдық санада және ресми тарихнамада бірөлшемді, концептуалды түрде шектелген деңгейде сипатталып жүрді. Ясауи дүниеден безген, әлеуметтік өмірден оқшауланған, мистикалық транста ғана өмір сүрген классикалық аскет-сопы ретінде көр­се­тілді. Мұн­дай бейне оның түркі халық­та­рының тарихындағы, мем­лекеттілігі мен мәдениетіндегі интел­лектуалдық, әлеуметтік-эти­ка­лық және өркениеттік рөлін толық ашуға мүмкіндік бермеді. Ясауи тұлғасына қатысты осындай танымдық шектеулер мынадай бірнеше қабатта көрінеді: оның ілімі тек мистикалық тәжірибе ретінде түсіндірілді, әлеуметтік ойы еленбеді, экономикалық-этика­лық көзқарастары назардан тыс қалды, оның өркениеттік ықпалы көлегей­лен­ді, ал Ясауи мектебі тек діни феномен ретінде ғана қарастырылды.

Ал шын мәнінде Ахмет Ясауи – түркі руханиятының интел­лект­уал­дық және этикалық архитектурасын қа­лып­­тастырған ірі ойшыл еді. Оның мұ­ра­сы түркі халықтарының рухани өзе­гін қалыптастырған кілт, қазақылық санамыздың қалыбы болатын.

Түркі дүниесіндегі адамгер­шілік тү­сініктері, ар мен ұят мәдениеті, үл­кен­ді құрметтеу, кішіге ізет көрсету, адал еңбек пен қанағат ұғымдары ғасырлар бойы дәл осы Ясауи дүние­та­нымымен са­бақ­тасып дамыды. Ясауи фило­со­фия­сының орталығында – Адам мәсе­лесі тұр. Бірақ бұл жерде адам Батыс ағартушылық фило­со­фия­сындағыдай тек саналы (homo sapiens) немесе экономикалық (homo economicus) субъект ретінде ғана емес, күрделі ішкі рухани-когнитивтік құрылымға ие мета­фи­зикалық болмыс ретін­де қарас­тырылады. Ясауидің антро­по­­ло­гиялық тұжырымдамасы – кемел адам деңгейіне жетудің прак­­тикалық және теориялық жүйесі.

Ясауи ілімінде адам болмысы екі полюстің – рух (нұрлы, иләһи бастау) пен нәпсінің (тө­мен­гі, материалдық, хайуани бастау) тұрақты күресінен тұра­ды. Адамның кемелдігі оның сыртқы жетістіктерімен емес, осы ішкі күрестегі жеңісімен, яғни нәпсісін тануымен және оны басқара алуымен өлшенеді. Осы тұрғыдан ал­ғанда, Ясауидің сопы­­лық дәс­тү­рін тар ма­ғы­надағы діни-ритуал­­дық категориядан шы­ға­рып, оны ішкі тәртіп мәдениеті, жүрек тәрбиесінің психотехникасы және интеллек­туалды даналық жолы деп тү­сінуіміз керек. Қазақы дүниетаным контексінде бұл жүйе «Жүрек ілімі» деген атаумен терең орнықты. Кейін­­нен Абай философиясындағы «Толық адам» тұжырымдамасына, Шәкәрім философиясындағы «Ар ілімі» тұжырымдамасына ұласқан бұл ілім­­нің бастау бұлағы дәл осы Ясауи дана­лығында жатыр.

Қазіргі заман білімі ақпарат жи­нақтауға (интел­лектуалды багаж­ға) бағыт­талса, Ясауи­де білім – адам­ның ішкі онтологиялық құрылымын өзгертетін, оны трансформациялайтын экзистенциалды күш. Білім ішкі тәртіппен, ар-ожданмен бекітілмесе, ол адамды кемелдікке емес, тәкаппарлық пен рухани соқырлыққа апарады. Сол себепті Ясауи ғылым-білім жолын Хаққа апарар жалғыз жол деп таныса, ал сол білімнің практикалық нәтижесін қоғамға, халыққа адал қызмет ету деп білді.

Халыққа адал қызмет ету – ең жо­ғары ру­хани құлшылықтың фор­масы. «Ақылға ер­сең, жаран­дар­ға қызмет қыл» дейді бабамыз. Бұл тұжырым Ясауидің дәруіш­тік өмірі қоғамнан қашу емес, керісінше қоғам ішін­дегі жауапкершілік ретінде қарастыр­ға­нын көрсетеді. Ясауи үшін рухани кемелдік – әлемнен қашу емес, әлем ішінде әділетпен өмір сүру. Ол адамды әрекетсіз тақуалыққа емес, қоғамға пайдалы болуға шақырды.

Осы ойды тереңдететін тағы бір маңызды тарихи мәселе – оның 63 жастан кейін жер астына түсуі туралы түсінік. Бұл құбы­лыс көбіне рәміздік немесе мистикалық түрде ғана түсін­ді­ріліп келді. Алайда Түркіс­тан өңірінің географиялық-эко­ло­гия­лық ерекшеліктерін ескерсек, бұл әрекеттің практикалық және тәрбиелік мәні де болғаны байқалады.

Деректерге сүйенсек, Ясауи рухани оқшаулану, терең ойлану және білімін жетілдіру үшін жерасты қылует бөлмелерін пай­да­ланған. Ол 63 жас­тан кейін то­лық оқшауланған өмірге емес, қайта-қайта рухани тәжірибесін тереңдетуге арналған кезеңдік «шілдеге» кіріп отырған. Яғни жыл сайын қырық күндік ру­ха­ни оқшаулану (қылуетке кі­ру) арқылы өзін тәрбиелеп, тәжірибесін жетілдіріп, түйген ойларын жүйелеп отырған. Кей жылдары бұл бірнеше рет қай­та­ланған. Осы үдеріс барысында оның рухани тәжірибесі терең­деп, кейінгі ұрпаққа қал­дыр­ған мұрасы жүйеленген. Осы­дан келіп Ясауи мектебінен тараған шығармалар дәстүрі қалыптасады: «Диуани хикмет», «Пақырнама», «Тариқат әдебі», «Қырық мақам», «Құдіретнама», «Көңілдің айнасы», «Құсбегілік рисаласы» сияқты еңбектер оның рухани-танымдық мектебінің кеңдігін көрсетеді. Бұл тек діни мәтіндер емес, адам тәрбиесі, мораль, қоғам және рухани тәртіп туралы жүйелі дүниетанымдық еңбектер.

Кейбір деректерде Арыстан ­баб­тың Ясауиге тек діни ілім емес, жаратылыстану сипатындағы білімдерді де үйреткендігі айты­ла­ды. Геология, металлургия, шөп­­пен емдеу, фармацевтикалық білімдер туралы ишаралар кезде­се­ді. Мұның өзі ортағасырлық түркі дүниесінде білімнің бөлшек­тен­бей, тұтас дүниетаным ретінде қабылданғанын аңғартады. Яғни ғылым мен руханият бір-біріне қарсы емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын таным салалары ретінде қарастырылған.

Тағы бір назар аударатын жайт – Ясауидің еңбек этикасына қатынасы. Ортағасырлық деректерде оның өз қолымен ағаштан ыдыс-аяқ жасап, соларды сатып, өз қаражатына өмір сүргені туралы мәліметтер кездеседі. Бұл факт оның тек рухани ұстаз ғана емес, адал еңбек пен өзін-өзі қамтамасыз ету моделін көрсеткен тұлға екенін білдіреді.

Бұл этикалық модель кейіннен түркі әлеміне кең тарайды. Әсіресе Анадолы ай­мағында ол үлкен әлеу­меттік-мәдени қоз­ға­лыстарға әсер етті. Ясауи мектебінің ықпа­­лы­­мен қалыптасқан ахилік дәс­түрі – қолөнершілер мен кәсіп­кер­лердің этикалық ұйымы –  еңбек пен моральды біріктірген ерекше институт болды. Мұнда кәсіп тек табыс көзі емес, рухани жауапкершілік ретінде қарас­ты­рыл­ды.

Тарихи деректер Ясауи ілімінің Алтын Орда дәуірінде де ерекше ықпалға ие бол­ғанын көрсетеді. Алтын Орда мем­ле­ке­тінің рухани кеңістігінде Ясауи дәстүрі негізгі идеологиялық тіректердің біріне айналды. Бұл кезеңде Ясауи мектебі мем­ле­кет­шілдік сана, құқықтық мәдениет және қоғамдық этика қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Даладағы ислам­ның қатаң дог­ма­тикалық моде­лі емес, адам­гер­шілікке, әділет­ке, қоғамдық үй­ле­­сімге негіз­делген моделі осы кеңістікте орнық­ты.

Кейін бұл рухани дәстүр Осман мемле­ке­тінің қалыптасу кезеңдерінде де үлкен ық­палға ие болды. Ясауи мектебі әскери рухты қалыптастыруда, мемле­кет­шілдік сана мен моральдық тәртіпті нығайтуда маңызды қыз­мет атқарды. Ясауи дәстүрін жалғастырған тұл­ға­лардың бірі ретінде Қажы Бекташ Уәли бейнесі ерекше аталады. Оның идеялары кейін Осман мемлекетіндегі әскердің рухани тұтастығының маңызды тіректерінің біріне айналды.

Ясауи мұрасының тағы бір маңызды қыры оның жыраулық дәстүр мен ақындық өнерге ти­гіз­ген терең ықпалынан көрі­неді. Ғасырлар бойы дала тө­сін­де күңіренген жыраулар тол­ғауындағы фәнидің өткін­ші­лігі, ар мен ұят, сабыр мен қана­ғат туралы ұлағатты ойлар –  Ясауи хикметтерінің қазақ жадындағы жаң­ғырығы. Осы ретте Ясауиді жеке тұлға ауқымынан биік қойып, ішкі мәдениет пен қоғам­дық моральды, білім мен еңбек этикасын үйлестірген ұлы рухани экожүйенің темір­қазығы ретінде қарастыруға толық негіз бар.

Бүгінгі цифрлық қоғамда бұл мұраның мәні қайтадан өзектеніп отыр. Өйткені технология адамды ақпаратпен байыт­қанымен, оны мағыналық тұрғыдан әлсі­ретуі мүмкін. Сондықтан Ясауи мұра­­сын тарихи жәдігер ретінде емес, тірі мәдени код ретінде түсіну ма­ңыз­ды. Ол бізге адам болмы­сы­ның терең құры­лымын, рухани жауапкершілік идея­сын және ішкі тәртіптің маңызын еске салады. Осы тұрғыдан алғанда, Ясауи мәдениетін танытатын «Ясауитану» пәнін білім жүйесіне кеңінен енгізу туралы ұсыныстардың ғылыми және мәдени негізі бар. Бұл бағыт мектеп оқушыларымен ғана шектелмеуі керек. Мектептен бас­тап жоғары оқу орындарына дейінгі оқу бағдарламаларында Ясауи дүниетанымын тарихи-аксиологиялық, филосо­фиялық, мәдени және этикалық қыры­нан оқыту –  ұлттық рухани иммуни­тет­ті күшей­тудің маңызды жол­да­ры­ның бірі.

Бүгінгі әлемде ең үл­кен тапшылық – ақпарат емес, мағы­на. Ал Ясауи мұрасы дәл осы мағынаны қалыптастыратын терең рухани жүйе ретінде өзінің өзектілігін жоғалтқан жоқ. Сол себепті Ясауиді қайта оқу – өткенге оралу емес, мемлекет үшін адал, еңбекқор һәм сапалы ұрпақ дайындау қарекеті.

Бауыржан САЙФУНОВ,

Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті Ясауитану ғылыми-зерттеу институтының директоры, PhD