Жайық Каспий каналы: жоба жабылған жоқ, бірақ басымдықтар өзгерді

Бірнеше жыл бұрын Жайық-Каспий каналын болашақта кеме жүретін бағыт ретінде қарастырған еді. Жоспар айқын болатын: каналдың тереңдігін 2,5–3 метрге жеткізіп, Атырау портынан Каспийге дейін ірі тоннажды кемелерді жіберу жобаланды. Бұл жолмен «Теңізшевройлдың» күкіртін және KPI-дің полипропиленін экспорттау көзделген.

Атырау облысы әкімдігінің ресми жауабынан кейін заңды сұрақ туындайды: Жайық–Каспий каналы жобасының тағдыры не болды және неге ол туралы соңғы кезде аз айтылып жүр?

2023–2024 жылдары Көлік министрлігі арнаны кеме жүретін жолға айналдыру ниетін ашық білдірген еді. Вице-министр Мақсат Қалиақпаров тереңдігі 2,5–3 метрге жеткізілген жағдайда ірі тоннажды кемелердің қауіпсіз өтуі қамтамасыз етілетінін атап көрсеткен. Ал экспорттық тасымалдарды 2026 жылдан бастау жоспарланған болатын. Осы мақсатқа 2024 жылғы республикалық бюджеттен 5,3 миллиард теңге бөлінген.

Алайда іс жүзінде жағдай басқаша өрбіді. Көлік министрлігінің дерегінше, 2024 жылы небәрі 51 мың текше метр қазу жұмысы атқарылған. Бұл көлем мәселені түбегейлі шешуге жеткіліксіз болды. Жұмыс барысына тасқын сулары, қатты жел, техника ақаулары, балық аулау құралдары мен ағынмен келген қоқыс кедергі келтірді.

2024 жылдың күзінде жүргізілген өлшеулер теңізге шығатын бөлікте тереңдік жобадағы 2,5 метрдің орнына 0,5–1,5 метр ғана екенін көрсетті. Осыдан кейін қазу жұмыстары тоқтатылды.

2025 жылы Жайық–Каспий каналын тереңдетуге республикалық бюджеттен қаржы бөлінген жоқ. Жобадан түбегейлі бас тартылған жоқ, бірақ ол уақытша тоқтап қалды.  Әңгіме енді нақты іске асыру емес, болашақта мүмкін болатын өтінімдер мен өз жер қазғыш кемесін салу туралы болжамдар төңірегінде жүрді.

Ал 2026 жылы жағдай мүлде басқаша сипат алды. Атырау облысының құрылыс, сәулет және қала құрылысы басқармасының ресми жауабында жүргізілген қазу жұмыстары өзендер мен каналдардағы нақты міндеттерге арналған шаралар ретінде көрсетілген. Олар енді кеме қатынасына бағытталған жобаның жалғасы емес, әр аймақтың жеке қажеттіліктерін шешуге арналған жұмыстар ретінде ұсынылуда.

Қазіргі таңда облыста жүргізіліп жатқан қазу жұмыстары үш түрлі міндетті шешуге бағытталған. Бір жерде олар тасқын суларды өткізіп, су басу қаупін азайту үшін қажет. Екінші жерде — өзен арналарының бітеліп қалмауын қамтамасыз етіп, судың ағуын жалғастыру үшін жасалады. Үшінші бағыт — экологиялық: су алмасуын сақтау және балықтың көшуіне жағдай жасау. Бұл шаралардың әрқайсысы өз алдына маңызды. Дегенмен, оларды кеме қатынасы мен порттан теңізге дейінгі көлік дәлізімен теңестіруге болмайды.

Ресми жауапқа қарағанда, бүгінгі күнге дейін бірқатар жұмыстар аяқталған. Атап айтқанда, Теплый және Красный Октябрь каналдарында тасқын суларды өткізуге арналған қазу жұмыстары жүргізіліп біткен. Жылыой ауданында Жем мен Құрсай өзендерінің арналары, сондай-ақ Қамыскөл мен Тұзды көл тереңдетіліп, су басу және лайлану қаупін азайтуға бағытталған шаралар атқарылды. Жайық өзенінде Каспийге шығатын бағытта 10 шақырымның 8,5 шақырымы қазылды, бірақ тереңдігі шамамен 2 метр ғана болып отыр. Ал Соколок каналында өткізу қабілетін арттыру үшін тазарту жұмыстары жүріп жатыр. Сонымен бірге Жайық пен Қиғашта су алмасуы мен балықтың жүруін қамтамасыз етуге арналған жұмыстар жүргізілуде.

Негізгі мәселе – тереңдікте

Көлік министрлігі бұған дейін ірі тоннажды кемелердің өтуі үшін каналдың тереңдігі кемінде 2,5–3 метр болуы қажет екенін атап көрсеткен. Ал қазіргі жүргізіліп жатқан жұмыстардағы көрсеткіштер өзен арналарының сақталуына, судың өтуіне және экологиялық міндеттерді орындауға жеткілікті болғанымен, экспорттық жоспардағы кеме қатынасына сәйкес келмейді. Оның үстіне әңгіме бүкіл бағыт туралы емес, тек жекелеген учаскелер жайында болып отыр.

Бұл өзгеріс Каспий порттарымен салыстырғанда айқын көрінеді. Құрық портында қазу жұмыстары стратегиялық міндет ретінде қарастырылып, нақты мақсат қойылған: тереңдігі 5 метрге жеткізу, жеке жер қазғыш кемесін пайдалану және белгіленген мерзімдерге сай орындау. Ақтауда билік кемелердің толық жүктелмейтінін ашық айтып, тоннамен есептелетін шығындарды көрсетуде. Мұнда миллиондаған текше метр топырақ шығарылып, бір мезгілде жаңа терминалдарға арналған құрлық учаскелері жасақталуда. Яғни, қазу жұмыстары экономикалық және навигациялық құрал деп саналады.

Ал Жайықта жағдай басқаша. Мұнда қазу жұмыстарының мақсаты — көлік дәлізін дайындау емес, өзенді жұмыс күйінде ұстап тұру, қауіп-қатерді азайту және су жүйесін сақтау. 

Осылайша, Жайық–Каспий каналы ресми түрде күн тәртібінен алынған жоқ. Алайда 2024 жылғы жұмыстардың тоқтап қалуы және 2025 жылы қаржыландырудың болмауы жобаны басымдықтар қатарынан шығарды. 2026 жылы Атырау облысындағы қазу жұмыстары енді кеме қатынасына жол ашу емес, өзендер мен каналдарды қолдау шарасы ретінде көрініс табуда.

Жайық–Каспий каналы жобасы тоқтатылған жоқ, бірақ қазіргі қабылданып жатқан шешімдерде ол бірінші кезектегі басымдық ретінде қарастырылмайды.

Анастасия ШЕРСТЯНКИНА

Бүгін, 16:14