“Жаңа жүйе үшін маңызды тест“: Оңтүстік Корея профессоры 23 тамыздағы сайлау туралы

Алдағы Құрылтай сайлауы нені көрсетеді, Қазақстанның бірпалаталы Парламентке көшуін қалай бағалауға болады және Оңтүстік Кореямен қарым-қатынастан не күтуге болады - бұл туралы Tengrinews.kz тілшісіне Хангук шет тілдер университетінің (HUFS) профессоры Сон Ён Хун айтып берді.

Анықтама: Сон Ён Хун - Хангук шет тілдер университетінің (HUFS) Орталық Азия зерттеулері кафедрасының профессоры әрі төрағасы, Орталық Азия зерттеулері институтының директоры.

Сайлау неге жаңа жүйе үшін сынға айналады?

Әңгіменің алғашқы тақырыбы 23 тамыздағы сайлау және оның Қазақстанның жаңа саяси құрылымы үшін маңыздылығы болды.

"Оның маңызы жаңа Құрылтай құрамына кімдердің енетінін анықтаудан әлдеқайда тереңде жатыр. Бұл сайлау конституциялық реформалардың нақты жұмыс істейтін саяси институттарға айнала алу мүмкіндігінің маңызды сыны болмақ", - деп атап өтті ол.

Сон Ён Хун назар аударуды ұсынған критерийлердің қатарында саяси бәсекелестіктің сапасы, азаматтардың саналы таңдау жасау мүмкіндігі, қоғамның сайлау процесіне деген сенімі және жаңа органның қаншалықты өкілді болатыны бар.

"Қазақстанның одан әрі дамуы үшін мықты институттар экономикалық өсімнен кем түспейтін маңызға ие. Егер сайлау институционалдық жауапкершіліктің артуына, қоғамның сұраныстарына жауап беру қабілетіне және азаматтардың саяси белсенділігіне ықпал етсе, бұл Қазақстанның саяси жаңғыруындағы маңызды белес болуы мүмкін", - деп есептейді профессор.

Құрылтай қандай рөл атқара алады?

Сайлау тақырыбынан кейін әңгіме Құрылтайдың өзіне және оның мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастағы ықтимал рөліне ойысты.

"Құрылтай ұғымының өзі ерекше мәнге ие, өйткені ол Қазақстандағы ұжымдық талқылаудың тарихи дәстүрін қазіргі заманғы өкілді басқару талаптарымен ұштастырады", - деді сарапшы.

Профессордың айтуынша, тарихи символика - мәселенің бір ғана қыры.

"Оның қоғамдағы әртүрлі пікірлерді қаншалықты тиімді көрсете алатыны да маңызды. Егер Құрылтай азаматтардың мүдделері, өңірлік мәселелер мен түрлі әлеуметтік топтардың ұстанымдары мемлекеттік саясатқа әсер ете алатын нақты арнаға айналса, бұл қоғамдық сенім мен саяси қатысуды нығайтуға септігін тигізеді", - деді профессор.

Жаңа институттың жұмысы байланысты болатын факторлардың ішінде Сон Ён Хун ашықтықты, әртүрлі әлеуметтік топтардың өкілдігін және өңірлік күн тәртібіне көңіл бөлуді де атап өтті.

Бірпалаталы жүйеге көшу не береді?

Сон Ён Хун Қазақстанның бірпалаталы Парламентке көшуін халықаралық тәжірибе тұрғысынан қарастырды. Оның айтуынша, барлық елдерге бірдей сәйкес келетін әмбебап парламенттік модель жоқ.

Бірпалаталы да, екіпалаталы да парламенттер елдің тарихына, саяси құрылымына, аумақтық ерекшеліктеріне және институционалдық мәдениетіне байланысты әртүрлі жұмыс істеуі мүмкін.

Бір палатаға көшудің ықтимал салдарлары ретінде сарапшы заңнамалық процедуралардың оңайлатылуын, функциялардың қайталануын азайтуды және шешім қабылдау жылдамдығының өзгеруін атады.

Оның пікірінше, екіпалаталы модельде екінші палата атқаратын функциялар жаңа жүйеде қалай жүзеге асырылатыны - бөлек мәселе.

"Кейбір жағдайларда екінші палата заң жобаларын қосымша қарауды немесе өңірлік мүдделердің өкілдігін қамтамасыз ете алады. Сондықтан бірпалаталы жүйеге көшкеннен кейін Құрылтайдың өзінде парламенттік дебаттардың, комитеттер жұмысының, түрлі мүдделер өкілдігінің және атқарушы билікті бақылаудың тиімді тетіктерін қамтамасыз ету маңызды", - деді Сон Ён Хун.

"Конституциялық реформа - бұл бір реттік оқиға емес, процесс"

Неғұрлым кеңірек контексте Сон Ён Хун Қазақстандағы өзгерістерді мемлекеттік басқару саласындағы халықаралық тенденциялармен салыстырды.

Олардың қатарында ол өкілді институттарды дамытуды, азаматтардың қатысуын кеңейтуді, институционалдық жауапкершілікті арттыруды және мемлекеттің қоғаммен өзара іс-қимылын атап өтті.

Профессор партиялық тізім бойынша пропорционалды жүйеге де жеке тоқталды. Оның бағалауынша, бұл жүйе саяси партиялардың рөлін күшейтіп, бәсекелестіктің бір бөлігін жекелеген кандидаттардан бағдарламалар мен идеяларға ауыстыруы мүмкін.

Сонымен қатар, сарапшы саяси жүйенің ресми архитектурасы өздігінен нәтижені әлі анықтамайтынын атап өтті.

"Халықаралық тәжірибе конституциялық реформа - бұл бір реттік оқиға емес, процесс екенін көрсетті. Ресми институционалдық өзгерістерден кейін олардың тиімді жүзеге асырылуы жүруі тиіс", - деді ол.

Ұзақ мерзімді перспективада, оның айтуынша, көрсеткіштер арасында саяси плюрализм, түрлі мүдделердің нақты өкілдігі, институттардың жауапкершілігі мен қоғамдық сенім деңгейі болады.

Қазақстандағы реформалар Оңтүстік Кореяда қалай қабылданып жатыр?

Профессор Оңтүстік Кореяның Қазақстанда болып жатқан өзгерістерге деген ықыласы туралы жеке тоқталып өтті.

"Қазақстанның саяси және экономикалық дамуы үлкен қызығушылық тудырды. Соңғы реформаларды мемлекеттік институттарды жаңғырту мен басқару жүйесін қоғамның өзгермелі сұраныстарына бейімдеу бағытындағы ауқымды жұмыстардың бір бөлігі ретінде қарастыруға болады", - деді ол.

Сон Ён Хун Оңтүстік Кореяның өз тәжірибесін де еске салды, онда институттық қайта құрулар біртіндеп жүріп, саяси мәдениеттің, азаматтық белсенділіктің және қоғамдық сенімнің өзгеруімен қатар келген еді.

Сондықтан, профессордың айтуынша, басты назар бұл өзгерістердің іс жүзінде өзін қалай көрсететініне аударылмақ.

"Кореяда бұл реформалардың саяси болжамдылықты, институттық тұрақтылықты, мемлекеттің азаматтардың сұраныстарына жауап беру қабілетін және саяси плюрализмді арттыруға қаншалықты ықпал ететініне ерекше көңіл бөлінетін болады", - деді ол.

Қазақстан мен Оңтүстік Корея қарым-қатынасынан не күтіледі?

Сон Ён Хун екіжақты қарым-қатынастың болашағын сайлаудың нақты нәтижесімен тікелей байланыстырмайды. Ол алдағы ынтымақтастықтың бағыттары ретінде энергетика, стратегиялық маңызы бар минералдар, өнеркәсіп, цифрлық технологиялар, инфрақұрылым және білім беру салаларын атады.

"Корея, өз кезегінде, экономикалық даму, адами капиталды қалыптастыру, цифрлық трансформация және өнеркәсіптік инновациялар саласындағы тәжірибесімен бөлісе алады", - деді профессор.

Сарапшының пікірінше, ынтымақтастық мүмкіндіктері тек экономикамен шектелмейді.

"Білім, ғылым, мәдениет саласындағы ықпалдастықты дамыту және жас буын өкілдері арасындағы байланысты кеңейту маңызды", - деді ол.

Сон Ён Хун Қазақстандағы корей диаспорасын жеке байланыстырушы фактор ретінде атап өтті.

"Тарихи және адами байланысы осыншалықты мықты екіжақты қарым-қатынастар кемде-кем", - деді ол.

Екі ел қарым-қатынасының келесі кезеңі туралы айта келе, профессор былай деді:

"Келесі кезең тек ынтымақтастық көлемін арттыру емес, өзара тиімділікке, құрметке және ұзақ мерзімді сенімге негізделген тереңірек және институттандырылған серіктестікті қалыптастыру болуы тиіс", - деп түйіндеді Сон Ён Хун.

Құрылтай сайлауы

Бұл сайлау Қазақстанда 1991 жылдан бергі оныншы парламенттік сайлау және 2026 жылғы конституциялық референдумда қабылданған жаңа Конституцияға сәйкес құрылған Құрылтайға бірінші сайлау болмақ. Бүгінде Мәжіліс пен Сенат жұмысын тоқтатып, олардың депутаттары таратылды.

Енді елде қос палаталы Парламенттің орнына жаңа заң шығарушы орган – Құрылтай болады.

Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы 23 тамызда өтеді. Оның құрамына 5 жылдық мерзімге сайланатын 145 депутат енеді. Олар парламент төрағасы мен оның үш орынбасарын өздері сайлайды.

Құрылтай жасақталғаннан кейін қазіргі үкімет отставкаға кетеді.

Бұған дейін бір палаталы Парламент – Құрылтай депутаттарын сайлауда дауыс беруге арналған бюллетеннің қандай болатыны белгілі болды.

Сондай-ақ қазақстандықтарға Құрылтай депутаттарын сайлау күні толтырылған бюллетень суретін жариялауға тыйым салынатыны ескертілді. Бұл ережені бұзғаны үшін 130 мың теңгеге дейін айыппұл қарастырылған.

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу