Жасанды бал сатқандарға 20 тамыздан бастап қомақты айыппұл салынады

Аралар балдан бөлек, басқа да өнімдер береді. Бұған дейін "Ара шаруашылығы туралы" ҚР заңының 1-бабы 12) тармақшасында олардың толық тізімі көрсетілген болатын. Оған бал, балауыз, ара тозаңы, перга, прополис, ара сүті, ара уы, трутень гомогенаты және аралардың өзі кірді.

Алайда 2026 жылғы 20 тамызда асыл тұқымды мал шаруашылығы және ара шаруашылығы мәселелері бойынша заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы №319-VIII ҚР Заңы күшіне енді. Соған байланысты аралар мен омарташылар еңбегінің нәтижелері заңда енді басқаша тұжырымдалған.

Біріншіден, заңда балдың нақты ресми анықтамасы пайда болды. Бұған дейін мұндай анықтама болмаған.

"Бал – аралардың жинау және физиологиялық қасиеттері нәтижесінде алынатын, өсімдіктердің шырынынан немесе өсімдіктердің тірі бөліктерінің бөлінділерінен, сондай-ақ өсімдіктердің тірі бөліктерінде паразиттік тіршілік ететін жәндіктердің бөлінділерінен өндірілетін табиғи өнім. Аралар оны жинап, өздері өндіретін арнайы заттармен араластырып, кәрез ұяшықтарына салып, сусыздандырады, жинақтайды және жетілуі үшін кәрезде қалдырады".

Бұл анықтама жөн-жосықсыз сатушылардың сыртқы көрінісі балға ұқсас басқа өнімдерді бал ретінде сатуына жол бермеу үшін енгізілген болуы мүмкін. Түзетулердің негіздемесінде бұл өзгеріс тек "Ара шаруашылығы. Терминдер мен анықтамалар" халықаралық стандартына сәйкестендіру екені айтылған.

Балдың жиі қолдан жасалатыны, тіпті өнімділікті арттыру үшін араларға қант берілетіні белгілі. Енді мұндай жолмен алынған өнім де заң бойынша бал болып саналмайды.

Мұның құқықтық салдары бар. Мұндай өнімді сатушы Техникалық регламенттерде белгіленген талаптарға және сәйкестікті бағалау құжаттарында көрсетілген мәліметтерге сәйкес келмейтін өнімді айналымға шығарғаны үшін ӘҚБтК-нің 415-бабы бойынша жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Егер мұндай өнімді жеке кәсіпкер немесе шағын кәсіпкерлік субъектісі сатса, айыппұл 360 АЕК, яғни 2026 жылы 1 млн 557 мың теңгені құрайды. Сонымен қатар өнім тәркіленуі мүмкін.

Ара өнімдерінің тізімі өзгерді

Екінші жағынан, балдан басқа ара шаруашылығы өнімдерінің нақты тізімі заңнан алынып тасталды. Оның орнына "аралардың жинау және физиологиялық қасиеттері нәтижесінде алынған өнімдер" деген жалпы ұғым қалдырылды.

Мұның себебі ара шаруашылығы өнімдерінің түрлері уақыт өте келе өзгеріп, жаңа өнімдер пайда болуы мүмкін екенімен байланысты.

Мысалы, омарташылар арасында аралардың қыстан кейін өлген денелерінен алынатын "ара өлімі" деп аталатын өнім де қолданылады. Бұрын ол ара шаруашылығы өнімдерінің заңдағы тізіміне кірмейтін.

Сондай-ақ ара уы да белгілі бір мақсаттарда пайдаланылады. Сондықтан заңдағы нақты тізімнен бас тартып, өнімдердің жалпы анықтамасын қолдану жаңа өнімдерді кейін заңға қайта-қайта енгізу қажеттілігін жояды.

Омарталарды орналастыруға жаңа талаптар

Заңдағы тағы бір маңызды өзгеріс – ара ұялары орналасқан омарталарды орналастыру тәртібіне қатысты.

Көшпелі омарталар бал жинау көздеріне жақын жерде бір-бірінен кемінде 1,5 шақырым, ал стационарлық омарталардан кемінде 3 шақырым қашықтықта орналасуы тиіс.

Сонымен қатар энтомофильді, яғни жәндіктер арқылы тозаңданатын өсімдіктерді егіп немесе отырғызып, арнайы бал базасын ұйымдастырған пасекалардан 5 шақырымға жақын жерде басқа стационарлық немесе көшпелі омарталарды орналастыруға болмайды.

Бұл талаптардың мақсаты – омарташылардың бір-біріне кедергі келтірмеуін қамтамасыз ету.

Алайда мұндай шектеулердің іс жүзінде қаншалықты тиімді болатыны туралы сұрақ туындайды. Мысалы, бір омарташы белгілі бір аумақта омартаны бірінші орналастырса, кейін келген басқа омарташыға шектеу қойылады.

Қазіргі таңда омартаны орналастыру ережесін бұзғаны үшін арнайы қатаң жаза қарастырылмаған. Кейбір жағдайларда басқа әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша жауапкершілік қолданылуы мүмкін. Мысалы, жеке тұлғаларға 3 АЕК, ал жеке кәсіпкерлерге 5 АЕК көлемінде айыппұл салынуы ықтимал.

Ара шаруашылығына мемлекеттік бақылау күшейеді

Жаңа редакцияда ара шаруашылығы саласында мемлекеттік реттеу енгізілетіні тікелей көрсетілген.

Сонымен бірге ара шаруашылығымен айналысу үшін мемлекеттік органнан арнайы рұқсат алу талабы сақталмайды.

Бірақ енді омарташыға әрбір омартаға ветеринариялық паспорт қажет болады. Ол емдеу және алдын алу шараларын жүргізу үшін ғана емес, омарталарды есепке алу мақсатында да пайдаланылады.

Бұдан бөлек, жаңа норма ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының мүддесін қорғауға бағытталған.

Мысалы, кәсіпорын мал азығына арналған эспарцет өсіреді делік. Бұл өсімдік аралар үшін өте жақсы бал жинау көзі болып табылады. Сондықтан кәсіпорын өз алқаптарының маңында басқа омарташылардың омарталары орналасқанын қаламауы мүмкін.

Заңдағы өзгерістердің негіздемесінде де энтомофильді өсімдіктер өсіретін шаруашылықтардың мүддесін қорғау қажеттігі көрсетілген.

Бір жағынан, бұл жер иелерінің мүддесін қорғаса, екінші жағынан, тұтынушыларды қолдан жасалған балдан қорғауға бағытталған.

Бәсекелестік пе, әлде ынтымақтастық па?

Аралар өсімдіктерді тозаңдандырып, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттырады. Сондықтан ара шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығы бір-біріне пайдалы.

Көптеген елдерде фермерлер мен омарташылар өзара тиімді ынтымақтастық орнатқан: фермерлер аралардың тозаңдандыруынан пайда көрсе, омарташылар араларына бал жинайтын жақсы орын алады.

Қазақстандағы жаңа талаптар да осындай өзара ынтымақтастықты дамытуға бағытталған болуы мүмкін. Алайда қазіргі норма нақты тыйым енгізіп отыр.

Шын мәнінде, омартаны орналастырудың уақыты мен орнын таңдау – бәсекелестіктің бір бөлігі. Мұнда кімнің бірінші келгені емес, өз ісін тиімді ұйымдастыра алған омарташының басым болғаны маңызды.

Өйткені омарташылықта ара тұқымын таңдаудан бөлек, бал беретін өсімдіктердің гүлдеу уақытын дәл анықтау да маңызды. Мұндай өсімдіктердің түрі жүздеген, олардың әрқайсысы әр уақытта гүлдейді. Оның үстіне гүлдеу мерзімі өңірге қарай өзгеріп отырады.

Сондықтан омарташылар маусым ішінде омарталарын бірнеше рет көшіріп отырады. Бұл ретте олар табиғатқа да пайда келтіреді – өсімдіктердің тозаңдануына ықпал етеді.

Сол себепті аралар мен омарташылардың осы пайдалы қызметін заңнамалық тұрғыдан қосымша қорғау артық болмас еді.