Жыраудың елі туралы Дехоти не жазды?

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып түсініктеме береді..

1946 жылы Тәжікстанның «Нашриети Давлатии Точикистон» баспасы XX ғасырдың Гомері атанған Жамбыл жыраудың жыр жинағын жарыққа шығарған. Сол жинаққа тәжіктің белгілі қаламгері Абдусалом Дехотидің «Дар диери Чамбул» («Жамбыл елінде») атты жолсапар очеркі де еніпті. Бүгінгі әңгімеміз қазақ жеріне қонаққа келген тәжік қаламгерінің осы жазбасы хақында болмақ.

Біз сөз етіп отырған жинаққа Жамбыл Жабаевтың айтуымен қағазға түскен бәрімізге белгілі «Шу өзенінің бойымен жүре берсеңіз, Хан және Жамбыл деген екі тауға кез боласыз. Менің әкем Жабай бір кезде осы тауларда көшіп-қонып жүрген. Жамбыл тауының етегінде, қақаған қатты боранды күні мен туыппын! Маған сол көне Жамбыл тауының есімі ат болып тағылыпты. Бұл 1846 жылы ақпан айы екен. Менің әкем Жабай шоқпыт шапанды көшпелі кедей адам болған» деп басталатын өмірбаяны еніпті. Ол өмірбаян барша жұртқа белгілі болғандықтан да сөзді созбай, тікелей Абдусалом Дехотидің жазбасына көшелік.

1911 жылы 14 наурызда Самарқанд қаласының маңында дүниеге келген, алғашқы туындылары 1929 жылы жарық көріп, ұзақ жыл бойы тәжік әдебиетіне олжа салған, тәжік фольклорының білгірі Абдусалом Дехоти 1940 жылы қағазға түскен очеркін: «Тарихта бір заңдылық бар, кез келген мемлекет, қала, елді мекен немесе халықты сипаттағанда, сол жерден шыққан белгілі бір тұлғалардың (ғалымдар, қаһармандар, әдебиетшілер, ақын-жазушылар және т.б.) есімдері қоса айтылады. Олар сол халықтың баласы болып, дүниеге келіп, ерлігі мен еңбегімен даңққа бөленіп, ақырында оның есімі елдің атымен біте қайнасып кетеді. Мәселен, егер Хучандты (қазіргі Худжанд қаласы) атаса, міндетті түрде XІІ ғасырдағы атақты тәжік ақыны Камолиддин Масьуди Хучанди есімі ойға оралады. (Камолиддин Масьуди Хужанди халыққа «Шайх Камол» деген атпен танылған. Бұл ақынның қазаққа да қатысы бар. Мәселен, Тоқтамыс ханның шапқыншылығы кезінде ол басқа тұтқындармен бірге Сарайшық қаласына айдалып, төрт (кей деректе он бір) жыл сонда өмір сүрді. Ол жылдарды Камол Отанын, ондағы достарын сағынып өшпес жырларын жазды. Қ.Б) Сол сияқты, біз «Жамбыл елі» дегенде, ойымызға бірден Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы келеді. Шындығында да солай, «Жамбыл» деген есімді естігенде қазақ халқының жүрек соғысын сеземіз, бүкіл Қазақстан елін танығандай боламыз. Көз алдымызда жүрегі мейірімге толы, тағдырдың талай теперішін көрген 95 жастағы ақсақалды қария, қарт ақын Жамбыл Жабаевтың бейнесі келеді».

Дехоти жазғандай кеңестік кезеңде Жамбылдың есімі Қазақстан атауымен тел аталғанын дәлелдейтін мысалдар көп. Соның бірі – қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Әуезовтің естелігі. «Әуезов 1957 жылы кеңес жазушылары делегациясының құрамында Үндістанға барып келді. Келген соң бізге сол сапары туралы қызықты әңгімесін айтып берді. «Менің «Абай жолы» романым урду, хинди тілдеріне аударылған екен. Менің романымды да, аты-жөнімді де біліп жатыр, бірақ ұлтымды білмейді екен. Жерімді де, суымды да, тауымды да айттым, бәрібір білмеді. Бірде Үнді парламентінде кездесу болды. Сол жерде бір парламент депутаты Жамбылдың «Ленин мавзолейінде» деген өлеңін жатқа айтты. Мен орнымнан тұрып: «Жаңа ғана өлеңін оқыған Жамбылдың елінің адамымын, сол кісінің ұрпағымын», дедім. Сол кезде бүкіл парламент орнынан тұрып, ұзақ қол соқты. Біз ғой Жамбылды ұлы ақын, осы заманның Гомері дейміз. Сөйтсек, Жамбыл қазақ халқының паспортына айналған кісі екен» деп айтты Әуезов», деп жазады әдебиеттанушы Мырзатай Жолдасбеков.

Дехотидің жазбасымен Мырзатай Жолдасбековтің аузымен айтылған Әуезовтің естелігі үндеседі. Осылай кеңестік дәуірде өз өмірін жалпы адамзаттық құндылықтарды насихаттауға, әділеттілік пен патриотизмді дәріптеуге арнаған Жамбылдың мұрасы қазақ халқының өмір тарихының нақты көрінісіндей, ұлттың атымен ақын есімі ортақ құндылыққа айналып кетті. Жамбыл шығармашылығы кешегі қызыл өкіметтің тұсында ғана емес, бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоймауы, жыр алыбының өлеңдері әлі күнге қазақ қана емес, шетелдік әдебиеттанушылардың да зерттеу нысаны болып келе жатқаны, ақынның шығармалары әлемнің 50-ден астам тіліне аударылуы осы сөзіміздің растығын білдірсе керек.

Тәжік қаламгері Дехоти: «Біз мінген пойыз Арыс стансасынан өтіп, кең-байтақ далаға қарай бет алды. Пойыздың терезесінен қараған сайын, ұлан-ғайыр кең атырап көкжиекпен ұласып кеткендей көрінді. Әлемде көз жетер жерге дейін созылған шексіз дала мен көкжиек қана бардай сезілді. Әр тұстан әр қыратта киіз үйлер (қоныстар) көзге шалынып, сол киіз үйлердің маңындағы қой-ешкі, сиыр мен жылқылар жайылып жүр. Нөсер жаңбыр жауып ашылғандықтан болар, жер беті жасыл кілем төсеп қойғандай құлпырып тұр. Қазір күз болғанымен, көктемнің алғашқы күндері секілді табиғаттың реңі керемет.

Темір жолдың ірі стансаларына жақындағанда өндірістік аудандар мен электр стансалары көрініп, бүкіл даланың көркін өзгертіп жібереді екен. Жүйткіп зымырап бара жатқан пойыздың терезесінен қарасаң, айналада бір-біріне жалғасқан жасыл жолақ секілді. Сол жолақтар бір-бірімен жарысып келе жатқандай көрінді. Кейбір вагондардан шат көңілді ән айтылып жатқанын естідім. Қазақстанға сапар шеккен сайын, менің көзім бір ақиқатқа жеткендей болады. Біздің Отанымыздың кеңдігі мен шексіздігін бұрынғыдан да айқынырақ сезінемін. «Қазақтың ұлан-ғайыр жеріне Еуропаның бірнеше үлкен елі сыйып кетеді» деген сөздің растығына сенбеске амал жоқ», дейді естелігінде.

Тәжік қаламгерінің 1940 жылы қазақ даласына келгендегі әсерлі жазбасынан соғыс басталмай тұрған кезеңнің суреттері көз алдымызға елестейді. Дехоти тұтас бір халықтың болмысын сырт көзбен танып, ішкі түйсікпен қабылдауға ұмтылады. Жазбаның әрбір жолынан оның шынайы таңданысы мен тебіренісін, табиғат пен халықтың үйлесімін байқайсыз. Десе де, қаламгердің көз алдынан сырғып өтетін қазақ даласы ұлан-ғайыр кең атырап, көкжиекпен ұласқан шексіздікке және «Әлемде көз жетер жерге дейін созылған шексіз дала мен көкжиек қана бардай сезілді» деген жолдарға басқаша көзқараспен қарауға да болатындай. Дехоти қазақ даласына ұлтымыздың басына нәубет төндірген ашаршылық пен жаппай қуғын-сүргіннен кейін келіп отыр. Оның шексіз дала мен көкжиекті ғана көруі сол ашаршылықтың зардабы екенін іштей сезесіз. Десе де, тәжік қаламгері жазбасында табиғат көрінісін ерекше шабытпен суреттейді. Жаңбырдан кейін құлпырып кеткен күзгі дала, әр қыраттағы киіз үйлер мен жайылған мал – барлығы поэтикалық сипатта әңгімеленеді. Қаламгердің бұл табиғат пен тұрмыс үндестігін тек сырттай бақылап қана қоймай, жүрекпен түйсінгенін аңғаруға болады.

Автор аталған мақалада Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының 20 жылдығы мен Қазан төңкерісінің 23 жылдық мерекесін Алматы қаласында қалай атап өткені туралы баяндайды. Қарашаның қоңыр салқын кешінде басталған бұл сапар мерекелік көңіл күймен өрбіп, Қазақстанның астанасындағы ерекше оқиғалармен жалғасқанын көреміз. Осы атаулы мерекелер аясында Алматыда үлкен думан ұйымдастырылып, оған тек қазақ халқы ғана емес, сондай-ақ одақтас республикалардың түрлі ұлт өкілдері, орыстар, украиндар, белорустар, әзербайжандар, грузиндер, қырғыздар, өзбектер, тәжіктер, татарлар және тағы басқа бауырлас халықтар қатысқан. Әрине, жазушы бұл көріністерді кеңес өкіметі кезеңіндегі ұлттар достығы идеясын көрсету мақсатында сипаттағаны анық. Сонымен қатар Латвиядан келген қонақтардың ерекше қошеметпен қарсы алынғаны мен барлық құттықтаушылар сол дәуірдің саяси тұлғасы Сталиннің есімін зор құрметпен атап, оның еңбектеріне мақтау айтқанынан кеңестік дәуірге тән жеке басқа табынудың көріністерін көруге болады.

Дехоти Қазақ Республикасының 20 жыл ішінде қол жеткізген табыстарын мақтанышпен баяндап, бұл оқиғаны ел үшін үлкен тарихи кезең ретінде көрсетеді. 8 қараша күні ұйымдастырылған ұлттық спорттық ойындар, әсіресе бәйге мен «қыз қуу» көрінісі арқылы қазақ халқының салт-дәстүрі мен мәдениетін кеңінен таныстырған. Бәйгеде тұлпарлардың жарысы, шабандоздардың өнері мен ат үстіндегі шеберліктері ел назарын аударады. «Қыз қуу» ойыны кезінде көрермендердің қыз бен жігітті «қалыңдық» пен «күйеу» деп атап, олардың жарысына қызыға қарауы тәжік қаламгерін таңғалдырған. Содан да болар, Дехоти қазақ қыздарының бұрынғы қоғамдағы жағдайын айтып, кеңестік кезеңге дейін қазақ әйелдерінің езгіде болғанын алға тартып, олардың Қазан төңкерісінен кейін еркіндікке, теңдікке жеткенін ерекше мақтанышпен көрсетеді. Қыз баланың ат спорты жарысында ерлермен тең өнер көрсетуін осының нақты дәлелі ретінде береді. Шабандоз қыздың шеберлігіне Орталық Азия әскери бөлімдерінің қолбасшысы, генерал-майор Апанасенконың өзі жоғары баға беруі де осы ойды күшейте түседі. Десе де, автор бұл жерде қызылдар билікке келмей тұрып та қазақ халқы ықылым заманнан қыз баласына ерекше құрмет көрсетіп, төрінен орын бергенін, қыз қуу ойынының санғасырлық тарихы бар екенін айтпаған.

«9 қараша күні таңертең «ЗИС» көлігі бізді Алматы қаласынан алып шығып, ұзақ жолға түсті. 75-76 шақырым жол жүргеннен соң, қарлы таулардың бөктеріндегі жаңа ауылға жеттік. Көлік әсем әрі сәулетті бір үйдің алдына тоқтады. Бұл қазақ халқының аты аңызға айналған ақыны Жамбыл Жабаевтың үйі еді. Үйді Қазақстан партиясы мен үкіметі ақын үшін арнайы салып беріпті. Сол үйге КСРО-ның бауырлас елдерінен келген қырыққа жуық өкілі қарт шайырдың қонағы болдық. Қарт жыршы қонақтарының бәрін жайдары жүзбен қарсы алып, оларды құшақ жая қошеметтеді».

Дехотидің Ұзынағаштағы Жамбылдың үйіне келген сәті тым әсерлі. Оған себеп, үкімет қарт ақынды қартайған шағында Алматыға көшіріп алмақ болған. Сонда ұлы ақын: «Мені көшіріп қайтесіңдер? Қаласаңдар Алматыға өзім барып тұрармын, мені осы Ұзынағаштан қозғамаңдар. Осы топырақтан жаралғам. Жатқан жерім де осы топыраққа бұйырсын» деген. 1938 жылы Жамбыл ақынның ақындық өнерге келгенінің 75 жылдығы тойланады. Осы мерейтойға орай, үкімет ақынға 12 бөлмелі үй салып беріп, астына МК М1 маркалы машина мінгізеді. Сол заманда ондай автокөлік Қазақстанда тек алты-ақ адамда болған. Жәкең солардың бірі болып шыға келеді.

Жамбыл Жабаев туралы Абдусалом Дехотидің естелігі мен тәжік ақыны Мырза Тұрсынзаданың араға отыз жыл салып Жамбылдың туғанына 125 жыл толуына арналған кеште сөйлеген сөзі арасында үндестік бар. Мырза Тұрсынзада: «Қазақ халқы ұлы жыршы Жамбылды дүниеге келтірді. Оның өлеңдерін оқыған кезде көз алдыңа Алатау елестейді. Жамбылдың поэзиясы ғасырлар бойы жасайды, әрқашан да өлмейді. Ең биік шың – адамның жаны, адамның жүрегі, Жамбыл өзінің поэзиясымен бұл шыңға жол таба білді және бұл шыңды бағындырды», деген еді. Бүгінгінің көзімен қарасақ, қанша уақыт өтсе де осы үндестіктің жібі үзілмеуі керек сияқты.

Соңғы жаңалықтар