2025 жылы Қазақстанда қандай даулы мәлімдемелер болды?

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып мәлімдеме жасады..

Қазақстан үшін 2025 жыл – экономикалық немесе инфрақұрылымдық өзгерістермен ғана емес, қоғамдық пікірді қақ жарған мәлімдемелер мен бастамалармен есте қалды. Бұлардың кейбірі халықаралық қарсылық туғызса, енді бірі ел ішінде талқыға түсті. Әсіресе ЛГБТ, уақыт белдеуі, тіл мәселесі қоғамда көбірек дау нысанасына ілінді, деп жазады Egemen.kz.

Фото: Коллаж. Egemen.kz.

ЛГБТ-ны шектеу

2025 жылы Парламент «дәстүрлі емес жыныстық бағдарды насихаттауға» тыйым салуды көздейтін заңнамалық түзетулерді мақұлдады. Тиісті түзетулер архив ісіне қатысты заң жобасы шеңберінде қабылданды. Құжатта ЛГБТ тақырыбы қамтылған материалдарды міндетті түрде арнайы белгілеу қарастырылған. Ал «дәстүрлі емес жыныстық бағдарды насихаттау» әкімшілік құқық бұзушылық ретінде бағаланып, айыппұл салу және қайталанған жағдайда 10 тәулікке дейін әкімшілік қамауға алу жазасы көзделеді.

Заң жобасына халықаралық құқық қорғау ұйымдары қарсы шықты. HRW, сондай-ақ Еуразиялық денсаулық, құқық, гендерлік және жыныстық әртүрлілік коалициясын (ECOM) қоса алғанда, жеті ұйым Парламентті бұл түзетулерді қабылдамауға шақырды. Олардың пікірінше, заң ЛГБТ қауымдастығының осалдығын арттырып, Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне қайшы келеді. Атап айтқанда, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (ICCPR) 19-бабы сөз бостандығы мен ақпарат алу құқығын, ал 26-бабы кемсітушілікке жол бермеу және заң алдындағы теңдікті қамтамасыз етеді.

(Фото: dzen.ru)

Amanat фракциясының жетекшісі Елнұр Бейсенбаев түзетулердің қабылдануын қолдап, бастаманың басты мақсаты балалардың қауіпсіздігі мен психологиялық саулығын қорғау екенін мәлімдеді. Ал Мәжіліс депутаты Никита Шаталов Қазақстан бұл арқылы Бала құқықтары туралы БҰҰ конвенциясының 17-бабын орындап отырғанын айтты. Оның сөзінше, аталған норма мемлекеттерді балаларды зиянды ақпараттан қорғауға міндеттейді.

Биыл Қазақстанға БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің Әмбебап мерзімдік шолу (UPR) шеңберінде ұсыныстар берілген. Онда жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестікке байланысты кемсітуші нормаларды жою және ЛГБТ қауымдастығының сөз бостандығын қорғау қажеттігі атап өтілген.

Бастамашылар бұл заң пакетін – дәстүрлі құндылықтарды қорғау, балалар мен жасөспірімдердің психологиялық қауіпсіздігі, «Батыстан келетін идеологиялық ықпалға тосқауыл» деп түсіндірді. Мәжіліс мінберінде бұл тақырып көбіне мораль, отбасы, ұлттық болмыс мазмұнында айтылды.

Ал, қоғам реакциясы екіге бөлінді: қолдаушылар – мемлекет шекараны ғана емес, құндылықты да қорғауы тиіс» деді. Ал сынағандар – заңның тұжырымдамасы бұлыңғыр, ол цензураға, кез келген контентті «пропаганда» деп тануға, халықаралық сын мен имидждік тәуекелге
әкелуі мүмкін екенін айтты.

Елімізде ЛГБТ ұйымдары жабылсын деген бастама көтерген петиция пайда болған еді. Ал қараша айында қоғам белсендісі Парламентке үндеу жасады.

Уақыт белдеуі реформасы

Еске салайық, аталған өзгеріс 2024 жылы да талқыланып келді. 2025 жылы бұл тақырып әлеуметтік-саяси дауға айналды. Қазақстанның бір уақыт белдеуіне көшудің мәселесіне кейбір азаматтар қарсы шығып, уақыт белдеуі өзгерісі – күнделікті өмір мен экономикалық белсенділікке әсер етеді деп мәлімделді және халықтың бір бөлігі өзін шешім қабылдау процесінен тыс қалғандай сезінетіні айтылды.

2025 жылғы 14 наурызда өткен Ұлттық Құрылтайдың IV отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев бұрынғы уақыт белдеуіне оралу мүмкіндігі туралы Үкімет шешіміне қатысты пікір білдірді

«Үкімет пен Парламент бұл мәселені талқылады. Арнайы зерттеулер жүргізілді, шешімге күмән келтірген қоғам белсенділерінің қаупі мен күмән-күдігі расталған жоқ. Үкіметтің және депутаттардың басым көпшілігінің, сондай-ақ мамандардың уәжімен келісемін: біздің кең-байтақ жеріміз бар, халқымыздың саны да салыстырмалы түрде алғанда көп емес. Сондықтан елімізде бірыңғай уақыт белдеуі болуға тиіс. Бұл тәсіл мемлекетті басқару ісін жеңілдетеді, логистика мен көптеген бизнес-үдерісті оңтайландыруға септігін тигізеді. Осымен пікірталасты доғару қажет деп ойлаймын, оның үстіне бұл мәселені саясиландырудың қажеті жоқ», деді Президент.

(Фото: Zakon.kz)

Биліктің ұстанымы – экономикалық тиімділікке, басқару мен логистиканы жеңілдетуге, ғылыми зерттеулерге сүйенуге негізделді.

Ал халық үшін бұл – биологиялық ырғақтың бұзылуы, балалар мен жұмысшылардың бейімделу қиындығы, өңірлердің ерекшелігі ескерілмеуі деген мәселелерді алға шығарды. Әлеуметтік желілерде бұл реформа ең «тұрмыстық наразылық» тудырған бастама болды.

Еске салайық, еліміз бірыңғай уақыт белдеуіне 2024 жылы 1 наурыздан бастап көшкені мәлім. Ел аймақтарында тіршілік тынысы бірыңғай уақыт белдеуіне сәйкес айқындала бастады.

Түйіндей айтқанда, аталған дау – ғылыми дәлел мен адам сезімі әрдайым сәйкес келе бермейтінін анық көрсетті.

Тіл мәселесі де өзіндік дау туғызды

Қасым-Жомарт Тоқаев биыл 17-18 қыркүйекте Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының VIII съезіндегі сөйлеген сөзінде тіл мәселесі туралы «кез келген тыйым салу әрекеттері тоқтатылатыны» айтқан.

«Қазақстанда біз бұл негізінен жаһандық сипаттағы мәселелерге ерекше мән береміз. Олар ішкі саясатымыздың өзегінде тұр. Этносаралық, конфессияаралық және халықаралық төзімділік пен өзара құрмет саясатын ұстану – түбегейлі маңызды деп есептеймін», деп айтқан еді Мемлекет басшысы.

Президент бірлік әртүрлілікте екенін атап өтіп, мұндай саясатты әлсіретуге немесе беделін түсіруге бағытталған кез келген әрекет заң аясында қатаң түрде тоқтатылатынын мәлімдеді.

«Елдегі этносаралық және дінаралық келісімді сақтау, барлық этностарды құрметтеу аса маңызды. Бұл саясатты бұзуға бағытталған немесе мемлекеттік қызметте не қоғамдық кеңістікте тілдерді қолдануды шектеуге тырысқан кез келген әрекет тоқтатылып, оған құқықтық баға беріледі», деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент – тіл мәселесін саясиландырмауға, қазақ тілін дамыту мен этносаралық келісімді қатар алып жүруге, қоғамда радикал ұстанымдарға жол бермеуге шақырды.

Қоғамда бұл сөз әртүрлі қабылданды: бір тарап байсалды, сабырлы ұстаным деп бағалады; екінші тарап қазақ тілінің нақты мәртебесі мен қолданылуы кейінге ысырылады деген алаңдаушылық білдірді. Әсіресе әлеуметтік желілерде: «тіл – келісімнің құрбаны болмауы тиіс» деген пікір жиі айтылды. Осылайша, мемлекет пен қоғам арасында тіл мәселесі әлі де «нәзік мәселе екенін» көрсетті.

Астанада Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының VIII съезі басталды.

(Фото: Akorda.kz)

Даулы мәлімдемелерден қандай тұжырым шығады?

2025 жылғы даулы бастамалар бір нәрсені анық көрсетті – билік көбіне тұрақтылық, бақылау, басқару логикасымен сөйлесе, қоғам ашықтық, диалог және түсінікті ереже күтеді.

Билік пен қоғамның тіл табысуы үшін – шешім қабылдар алдында қоғамдық кең талқылау, түсіндірудің формалды емес тәсілдері қолданылуы керек деген пікірлер айтылды.

Соңғы жаңалықтар