Әкімдер қызметі қандай көрсеткішпен өлшенуі керек?

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып түсініктеме береді..

Жаңа Конституцияның қабылдануы аясында өңірлерді дамыту мәселелеріне баса назар аударылады. Негізгі заң олардың рөлін күшейту және жергілікті биліктің жауапкершілігін арттыру бағытын бекітті, деп жазады Egemen.kz.

Атап айтқанда, Конституцияда Қазақстанда жергілікті мемлекеттік басқару мен өзін-өзі басқару танылатыны және оған кепілдік берілетіні нақты көрсетілген. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өңірлік экономика мен бюджет саясатына бірнеше рет назар аударды, өйткені дәл осы салада бүгінде жинақталған жүйелік теңгерімсіздіктер барынша айқын көрінеді. Қазіргі кезде жинақталған жүйелік проблемалар айқын көрінетін Аймақтық экономика және бюджеттік саясат туралы әңгіме ерекше өзекті болып отыр.

Соңғы жылдары негізгі назар макроэкономикалық көрсеткіштерге аударылып келді. Алайда, жалпыұлттық әдемі статистикалық көрсеткіштердің тасасында өңірлердегі нақты жағдай назардан тыс қалды. Елімізде бүгінде өңірлік экономикалық саясаттың толыққанды мектебі қалыптаспағанын айтуға болады.

Елімізге көшіп келетіндер көбіне қай өңірге қоныстанады?

Қаржы ресурстарының басым бөлігі республикалық бюджетте шоғырланған. Соның салдарынан облыс әкімдері өз өңірлеріне трансферттер алу үшін елордаға жиі келіп, қаржы сұрауға мәжбүр. Мұндай модель дамуды ынталандырудың орнына тәуелділікті қалыптастырады. Қазір республикалық бюджеттің донорлары небәрі үш өңір ғана – Астана, Алматы және Атырау облысы. Қалған өңірлер дотациялық күйінде қалып отыр. Табыстың мұндай шоғырлануы уақыт өте келе күшейе түсетін теңгерімсіздікке алып келеді.

Бұл мәселе облыстар деңгейінде де қайталанады. Өңірлердің ішінде облыстық маңызы бар қалалар донорға айналса, аудан орталықтарының басым бөлігі дотациялық күйінде қалады. Осылайша орталыққа тәуелділік моделі өңірлік деңгейде де қайталанады. Мұндай жағдайда әкімдер кейде өз өңірінің экономикалық базасын дамытуға қарағанда, Үкіметпен жақсы қарым-қатынасты сақтауға көбірек мүдделі болады. Орталықпен байланысы мықты болған сайын қаржы да көбірек бөлінеді. Нәтижесінде экономикалық бәсекелестік әкімшілік ресурспен алмастырылады.

Құмар Ақсақалов: Өңір дамуының жаңа кезеңіне көштік

Бүгінде көптеген өңірлерде басқарудың қосарланған жүйесі қалыптасқан. Бір жағынан, облыс әкімдігі құрылымына кіретін басқармалар жұмыс істейді. Екінші жағынан, республикалық комитеттер мен министрліктерге тікелей бағынатын аумақтық бөлімшелер бар. Формальды тұрғыдан олардың мәртебесі әртүрлі болғанымен, іс жүзінде олар бір салада – экология, жер қатынастары, ауыл шаруашылығы және өзге де бағыттарда қатар қызмет атқарады. Нәтижесінде басқарудың параллель вертикалі қалыптасады. Бір құрылым мемлекеттік саясатты іске асырумен айналысса, екіншісі бақылау және реттеу функцияларын орындайды.

Алайда, тәжірибеде бұл құрылымдардың өкілеттіктері жиі қиылысып жатады. Соның салдарынан келісу рәсімдері көбейіп, қайталанатын тексерулер болады, ал жауапкершілік айқын болмай қалады. Нәтижесінде нақты нәтижеге кім жауап беретіні түсініксіз күйде қалады: облыс әкімдігі ме, әлде республикалық ведомство ма. Мұндай модель жергілікті деңгейдегі басқару тиімділігін төмендетеді. Өйткені өңірлік билік кей жағдайда толық өкілеттікке ие болмаса да, тұрғындар барлық сұрақтар мен шағымдарды ең алдымен соларға бағыттайды. Мұны қарапайым мысалдан да көруге болады. Алыс ауылдағы мектепте қандай да бір төтенше жағдай болса, қоғам бірден «министр қайда қарап отыр?» деген сұрақ қояды. Ал, министр ол ауылдың қай жерде орналасқанын да білмеуі мүмкін. Жергілікті жерде жауапты адамдардан сұраудың орнына назар орталыққа ауысады. Нәтижесінде әкімдердің рөлі екінші орынға ығыстырылады. Мұндай жүйе ыңғайлы – жауапкершілікті бөлісуге немесе біреуге жүктеуге болады. Бірақ тиімді басқару үшін бұл қауіпті. Өйткені, функциялар бөлінген сайын жауапкершілік те бұлыңғырлана түседі: орталық бақылап отырады, облыс іске асырады, ал түпкі нәтиже нақты ешкімге тиесілі болмай қалады. Орталық пен өңірлер арасындағы өкілеттіктерді – экономикалық және саяси тұрғыдан – нақты бөлу облыс басшыларының жеке жауапкершілігін күшейтеді. Реттеу, бақылау және бағдарламаларды іске асыру бір басқару жүйесінде шоғырланған кезде «бұл басқа органның құзыреті» деген сылтаулар жойылады, өңірдегі жағдайға кім жауапты екені айқын болады.

Өңірлердің дамуы мен әкімдердің жауапкершілігін арттыру мақсатында басқарушылық және бақылаушылық функцияларды облыс деңгейіне беру мәселесін қарастыру қажет. Өкілеттіктерді толықтай облыс әкімдігіне беру біртұтас басқару жүйесін қалыптастыруға, қайталанатын құрылымдарды жоюға және өңір басшыларының жеке жауапкершілігін күшейтуге мүмкіндік береді.

Мұндай жағдайда өңір басшысы «республикалық құзырет» деген уәжге сүйене алмайды. Керісінше, ол стратегиядан бастап нәтижені бақылауға дейінгі барлық кезең үшін толық жауапты болады, ал бұл өз кезегінде басқарудың тиімділігін арттырады.

Сонымен қатар өңірлерде кәсіпкерлік әлеует өте жоғары. Көптеген облыс және аудан орталықтарында жер алып, өндіріс ашып, шағын және орта бизнесті дамытуға дайын кәсіпкерлер бар. Алайда бюрократиялық кедергілер мен жүйелі қолдаудың жеткіліксіздігі бұл үдерістерді тежейді. Егер әкімдерге нақты KPI – мысалы, дотациялық мәртебеден шығу, салық түсімдерін арттыру, шағын және орта бизнесті дамыту, инвестиция тарту – белгіленсе, жағдай түбегейлі өзгеруі мүмкін. Алдағы бір-екі жыл ішінде субсидияларға тәуелділікті азайту міндеті қойылса, әкімдердің өзі инвестор іздеуге және жаңа өндірістер ашуға мүдделі болар еді.

Digital Nauryz: Өңірлерде ЖИ бойынша оқыту іс-шаралары өтеді

Бүгінде кейбір ақпараттық порталдар әкімдердің қызметін салыстырып, түрлі рейтингтер жариялап жататынын жиі көреміз. Алайда мұндай бағалаулар қаншалықты әділ деген сұрақ туындайды. Өйткені өңірлердің экономикалық жағдайы бастапқыдан әртүрлі. Қазіргі таңда республикалық бюджетке донор болып отырған небәрі үш өңір ғана бар, ал облыстардың басым бөлігі дотациялық күйінде қалып отыр. Сондықтан олардың бастапқы мүмкіндіктерін ескермей, бәрін бірдей өлшеммен салыстыру толық объективті бола бермейді. Оның үстіне тиімділіктің басты көрсеткіші бөлінген қаражатты игеру емес, өңірдің өз табыс көзін қалыптастыру қабілеті болуы тиіс. «Мемлекеттік ақша деген болмайды, ол – салық төлеушілердің ақшасы» деп кезінде Маргарет Тэтчер айтқан болатын. Бұл сөздер өңірлік басқару жағдайында ерекше мәнге ие. Бюджеттегі әрбір теңге – азаматтар мен бизнестің еңбегінің нәтижесі. Сондықтан биліктің басты міндеті қаражатты жай ғана игеру емес, оны тиімді пайдаланып, өндіріс, жұмыспен қамту және кәсіпкерлік арқылы экономикаға қайта қайтару.

Әкімдердің қызметін бағалау нақты әрі өлшенетін көрсеткіштерге негізделуі тиіс. Олар бюджет қаражатын формалды игеруді емес, өңірдің нақты экономикалық дамуын көрсетуі керек. Ең алдымен негізгі критерийлердің бірі – тіркелген және нақты жұмыс істеп тұрған шағын және орта бизнес субъектілерінің саны. Мұнда тек кәсіпорындардың тіркелу статистикасы емес, нақты жұмыс істеп, жаңа жұмыс орындарын ашып, салық базасын қалыптастырып отырған компаниялардың саны маңызды. Шағын және орта бизнестің өсуі – өңір экономикасының саулығын көрсететін басты индикатор.

Екінші маңызды көрсеткіш – тарифтік саясаттың динамикасы. Өңірде коммуналдық және басқа да қызметтер тарифтерінің негізсіз өсуіне жол берілген-берілмегенін талдау қажет. Экономикалық даму халық пен бизнеске шамадан тыс жүктеме түсірмеуі тиіс. Теңгерімді тарифтік саясат биліктің сауатты басқаруын және әлеуметтік жауапкершілігін көрсетеді.

Сонымен қатар жұмыспен қамту деңгейіне ерекше назар аудару қажет. Жұмыссыздықтың төмендеуі – өңірлік экономикалық саясаттың тиімділігінің тікелей көрсеткіші. Жаңа жұмыс орындары неғұрлым көп ашылған сайын, өңір соғұрлым тұрақты дамиды және халықтың өмір сүру деңгейі артады.

Маңызды критерийлердің бірі – мұнай-газ секторынан тыс өндіріс көлемінің өсуі. Мұнай мен газ – негізінен республикалық деңгейдегі саясат пен ірі ұлттық жобалардың саласы. Ал өңірлік биліктің негізгі міндеті – базалық салаларды дамыту: ауыл шаруашылығы, машина жасау, құрылыс индустриясы, қайта өңдеу, шағын және орта бизнесті қолдау және т.б. Диверсификацияланған экономика ғана өңірді сыртқы экономикалық өзгерістерге төзімді етеді.

Тағы бір маңызды көрсеткіш – тартылған инвестициялар көлемі және нақты іске қосылған өндірістердің саны. Мұнда қол қойылған меморандумдар немесе жарияланған жобалар емес, шын мәнінде іске қосылып, өнім шығарып, жұмыс орындарын ашқан кәсіпорындар туралы сөз болып отыр. Инвестициялар нақты экономикалық нәтиже беруі тиіс, тек жоспар деңгейінде қалып қоймауы керек. Осындай критерийлер әкімдердің жұмысын өңір экономикасы мен тұрғындардың өмірінде көрініс табатын нақты нәтижелер арқылы әділ бағалауға мүмкіндік береді.

Бұл мәселе аудан әкімдерін сайлау жүйесіне де қатысты. Егер аудан әкімі қаржы бөлу жөніндегі шешімдерде облыс басшылығына толық тәуелді болса, ол шынайы дербес бола алмайды. Көбінесе облыс әкімінің жұмысы облыс орталығының жағдайымен бағаланады. Алайда орталық қаланы абаттандыру ең алдымен қала әкімінің жауапкершілігіне жатады. Ал аудандардағы инфрақұрылым өзгеріссіз қалуы мүмкін. Сондықтан бағалау бүкіл облыс аумағын қамтитын кешенді сипатта болуы тиіс.

Облыс әкімінің негізгі міндеті – қаражатты жай ғана бөлу емес, өңірдің табыс базасын қалыптастыру. Бұл шағын және орта бизнесті дамыту, өнеркәсіпті өркендету, ауыл шаруашылығын қолдау, жаңа жұмыс орындарын ашу және инвестициялар тарту арқылы жүзеге асуы керек. Өңірлер дотациялық санаттан донорлық деңгейге көшуге ұмтылуы тиіс. Егер басқару жүйесі белгілі бір мерзім ішінде өңірдің дотацияға тәуелділігін азайтып, өзін-өзі қамтамасыз етуге шығуын талап ететіндей болып құрылса, бұл экономикалық өсудің қуатты ынталандырушысына айналады. Мұндай жағдайда әкімшілік ресурс басты құрал болудан қалады, оның орнына басқарудың тиімділігі, бәсекеге қабілеттілік және әр өңірдің нақты экономикалық дамуы алдыңғы қатарға шығады.

2026 жылғы 15 наурызда қабылданған жаңа Конституция өңірлердің рөлін күшейту және жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту бағытын бекітеді. Алайда, нақты нәтижелерге қол жеткізу үшін бұл нормалар өңірлердің қаржылық тәуелсіздігімен, өкілеттіктерді нақты ажыратумен және экономикалық дамуға бағдарланумен қамтамасыз етілуі тиіс. Қасым-Жомарт Тоқаев «Күшті өңірлер – қуатты ел» қағидатын 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында мемлекет дамуының стратегиялық бағыты ретінде атап өткен болатын. Бүгінде ел алдында өңірлерді экономикалық өсудің толыққанды орталығына айналдыратын басқару жүйесін қалыптастыру міндеті тұр. Күшті өңір – трансфертті көп алатын өңір емес, жаңа жұмыс орындарын ашып, инвестиция тартып, өз табыс базасын қалыптастыра алатын өңір. Өкілеттік пен жауапкершілік өзара үйлесіп, басқару тиімділігі нақты нәтижелермен өлшенген жағдайда ғана оның игілігін тұрғындар да, мемлекет те көреді.

Дербес әрі экономикалық тұрғыдан тұрақты өңірлерді дамыту арқылы ғана күшті әрі бәсекеге қабілетті Қазақстанның берік негізі қалыптасады.

Рүстем Бектрұмов,

Қолданбалы этносаяси зерттеулер институтының этномедиаторы

Соңғы жаңалықтар