Америкалық журналист Найджел Ли: Тоқаев тек өңірде ғана емес, халықаралық деңгейде де беделді көшбасшы ретінде танылды

АҚШ Президентінің шақыруымен Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Орталық Азия – Америка Құрама Штаттары» форматындағы саммитке қатысуы – Қазақстанның сыртқы саясатындағы маңызды оқиға. Сарапшылардың пікірінше, бұл кездесу Астана мен Вашингтон арасындағы өзара сенімді нығайтып қана қоймай, аймақтық тұрақтылық пен жаңа экономикалық мүмкіндіктерге жол ашады. Орталық Азия бойынша сарапшы, тәуелсіз журналист Найджел Ли (АҚШ–Сингапур) саммиттің маңыздылығын және Тоқаевтың халықаралық аренадағы рөлін талдап берді.

АҚШ Президентінің шақыруымен Қасым-Жомарт Тоқаевтың Вашингтонда өтетін «Орталық Азия – Америка Құрама Штаттары» саммитіне қатысуының мәні неде?

Алдағы саммит АҚШ пен Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатынастарды жаңа деңгейге көтерудің маңызды қадамы болып отыр. Бұл — аймақпен диалогты нақты мазмұнмен толықтыруға бағытталған АҚШ-тың ұзақмерзімді саясатының жалғасы. Қазақстан үшін Президент Тоқаевтың жеке қатысуы екіжақты сенімді нығайтып, АҚШ Президенті Дональд Трамппен жеке кездесу арқылы мемлекетаралық байланысты жаңа деңгейге шығару мүмкіндігін береді.

Саммит барысында Тоқаев мырза Қазақстан атынан қандай басымдықтар мен бастамаларды алға тартуы мүмкін деп ойлайсыз?

Бірінші кезекте Тоқаев Қазақстанның Орталық Азиядағы стратегиялық рөлін айқындап, «Босату күні» шеңберінде тарифтерді төмендету мәселесіне назар аударуы ықтимал. Энергетикалық ресурстар мен маңызды минералдардың басым бөлігіне тарифтер бұрыннан төмендетілгенімен, бұл бағыттағы одан әрі жеңілдіктер Қазақстанның сенімді әріптес ретіндегі имиджін күшейтер еді. Сондай-ақ қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық — бірлескен әскери жаттығуларды кеңейту, заманауи ұшқышсыз жүйелерді сатып алу сияқты мәселелер де талқылануы мүмкін. Инфрақұрылым саласында да жаңа жобалар көтерілуі ықтимал, мысалы, Wabtec компаниясымен локомотивтерге қатысты келісім секілді.

Бұл кездесуге қатысу Қазақстанның аймақтық көшбасшылық пен жаһандық беделін қалай айқындайды?

Бұл саммитте Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзге Орталық Азия елдері басшыларымен қатар көрінуі оның аймақтық ықпалын нақты көрсетеді. Соңғы жылдары ол тек өңірде ғана емес, халықаралық деңгейде де беделді көшбасшы ретінде танылды. 2024 жылы Қазақстанда ШЫҰ саммитін өткізу — соның айқын дәлелі. «С5+1» форматы Қазақстанның көпвекторлы саясаты мен белсенді өңірлік ұстанымының нәтижесінде Орталық Азияның жаһандық саясаттағы рөлін күшейтіп отыр.

АҚШ-тың Орталық Азия елдерімен, әсіресе Қазақстанмен ынтымақтастықты тереңдетуге деген қызығушылығының артуын қалай түсіндіресіз?

Бұл қызығушылық жаңа құбылыс емес. «Терроризмге қарсы соғыс» кезеңінде АҚШ Ауғанстандағы операциялар үшін Орталық Азиядағы әскери базаларды пайдаланды. Аймақтың Еуразиядағы логистикалық және қауіпсіздік тұрғысынан маңыздылығын Вашингтон жақсы біледі. Алайда бүгінгі таңда басты фактор — Ресей және Қытаймен бәсекелестік. Бұл жағдайда АҚШ өз ықпалын арттыруға тырысып отыр, әйтпесе аймақ Мәскеу мен Бейжіңнің ықпалында қала береді. Дегенмен, Орталық Азия елдері үшін маңыздысы — бұл бәсекелестікті өзара тиімді «win-win» үлгісіне айналдыру.

Осы кездесуден кейін Қазақстан мен АҚШ арасындағы ынтымақтастық қандай бағыттарда кеңейуі мүмкін?

Бірінші кезекте білім беру саласында: АҚШ университеттері әлемдік рейтингтерде алдыңғы орында. Қазақстандық студенттердің АҚШ-та білім алуына және американдық студенттердің Қазақстанға келуіне жағдай жасау — халықтар арасындағы байланыстарды күшейтеді. Екінші бағыт — инвестиция. АҚШ бизнесінің Қазақстанға инвестиция салуы үшін жаңа мүмкіндіктер ашылуы ықтимал. Дегенмен басты мәселе — америкалық тараптың аймақ туралы жеткіліксіз білімі мен ескірген түсініктері, бұл бағытта ақпараттық жұмысты күшейту қажет.

Қазіргі геосаяси жағдайда АҚШ үшін Қазақстанның стратегиялық маңызы қандай?

Тоқаев мырза Қазақстанды «Бір белдеу — бір жол» бастамасының «тұтқасы» деп сипаттаған еді. Сол секілді, Қазақстан АҚШ үшін де Еуразиядағы стратегиялық «якорь» бола алады. Тоқаевтың институционалдық реформалары елді инвестицияға қолайлы ортаға айналдырды, бұл Қазақстанды америкалық бизнес үшін өңірлік платформа ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

АҚШ Ауғанстаннан әскерін шығарғаннан кейін аймаққа деген қызығушылығын жоғалтып алған еді, енді сол олқылықтың орнын толтыру маңызды. Бүгінде Орталық Азиядағы жағдай — ұлы державалардың бәсекелестігімен тығыз байланысты, ал бұл өз кезегінде жаңа мүмкіндіктер туғызады. Егер елдер осы сәтті тиімді пайдалана алса, олар америкалық инвестицияны тартып, экономикалық көрсеткіштерін жақсартып, АҚШ-ты Ресей мен Қытайға қарсы теңгеруші серіктес ретінде орнықтыра алады.

Жоғарыда айтылғандай, Тоқаев халықаралық аренада прагматикалық, келісімге бейім және тұрақтылықты қолдаушы көшбасшы ретінде танылды. Оның бастамалары елдің сыртқы саясаттағы теңгерімін сақтауға және халықаралық әріптестікті нығайтуға бағытталған.

Орталық Азиядағы тұрақтылық пен диалогты ілгерілетуде Қазақстан бастамалары қандай рөл атқарады?

Тоқаев өңірлік қауіпсіздік мәселелерінің сезімталдығын жақсы түсінеді және көршілес елдермен сенім мен ынтымақтастықты арттыруға ұдайы күш салып келеді. Бұл — С5+Ауғанстан форматындағы диалогтар мен ШЫҰ аясындағы қауіпсіздік күн тәртібінен анық көрінеді. Ол әрдайым аймақтық шешімдер іздеу, араласудан бас тарту және өзара құрмет принциптерін қолдап келеді.