Ақбөкендер Аралдан араша сұрай ма?

Жалпы, биыл аралдық ағайын қыстың қытымыр мінезін сезінді. Қар қалың жауып, сонау 90-шы жыл­дардағы табиғаттың тосын құ­бы­лысының куәсі болды. Ма­ман­дар киіктердің ауыл маңынан жиі бой көрсетуін де осы қардың қалың жауғанымен байланыс­ты­рады. Өйткені ашатұяқтылар көп жағдай­да ашығып, азық іздегенде ауыл шет­іне жақындайтыны айтылады. 

Ашыққан ақбөкендер көші елді мекендерге келіп қана қой­май, тіпті ауыл көшелеріне кіріп, тұрғын үйлерге жақын маңнан бой көрсете бастаған. Бұл жағдай жергілікті халық арасында алаң­дау­шылық тудырып, ауыл шаруа­шылығы мамандарын шұғыл шешім қабылдауға мәжбүр етті. 

Жоғарыда айтып өткеніміздей, мамандар мұны табиғи себеп­термен байланыстырып отыр. Әсіресе, қорек пен су тапшылығы­нан, яғни жайылым мен су көз­дерінің азаюынан, климаттың құ­р­ғау жағдайларынан орын ала­тын құбылыс деп түсіндіреді. 

Шынында да, Арал өңірі бү­гінде экологиялық тұрғыдан күр­делі аймаққа айналып тұр. Қуаң­шылық салдарынан жайылымның тозып, табиғи өсімдіктер түрінің сиреп бара жатқаны киіктердің өз мекенінен үдере көшуіне мәжбүр етуі бек мүмкін. Бұған кейінгі жыл­дары ақбөкен популяциясы­ның күрт өсуі қорек тапшылығын туғызып, жайлы мекен іздеп, көш түзеуі заңдылық. Алайда Арал өңірі жұртшылығына ақбөкендер­дің ауыл ішіне келуі таңсық құбы­лыс болып, түрлі пікірлер туғызып жатыр. 

Аталмыш мәселеге орай Арал ауданының ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімі та­ра­пынан киік аңының үдере көш­уі салдарынан Арал маңына жап­пай шоғырлану құбылысын жоққа шығармайды. Бұл алғаш рет 2025 жылдың желтоқсан айының 25-і-нен киіктердің маусымдық көші-қон кезеңінен бастап көрініс та­уыпты. Осыған байланысты «Охото­зоопром» ӨБ РМҚК Қыз­ыл­орда облыстық филиалының инс­пекторларымен табиғатты қор­ғау және жануарлар дүниесін сақтау бағытында кешенді бақы­лау және қорғау жұмыстарын жүйе­лі түрде қолға алғанын алға тартады. 

«Жалпы, киіктер үйірі Ұлытау өңірінің Қоскөл ауылдық округі аумағынан көш түзегені жайында болжам бар. Яғни, Бейнеу–Жез­қазған теміржолының Байқоң­ыр, Көктал, Қоскөл, №11, №13, №14 бе­кет­тері арқылы және Ақтөбе об­лы­сы­ның Ырғыз ауданы бағы­ты­мен қозғалып, Қызылорда обл­ысының Арал, Қазалы, Қармақ­шы, Жалағаш және Сырдария аудандары аумақтарына қоныс аударған. «Охотзоопром» Қызыл­орда өңірлік филиалы инспектор­ларымен жүргізілген бақылау нә­ти­желері бойынша облыс аума­ғында шамамен 60–65 мың бас киік (ақбөкен) шоғырланғаны анық­талып, ресми есепке алынды. Киіктің жаппай миграциясы та­би­ғи құбылыс болғанымен, олар­дың қауіпсіз қозғалысын қамта­масыз ету және антропогендік кедергілерді азайту – басты мін­дет­тердің бірі», – деп мәлімдейді бөлім тарапынан.

Соған орай «Охотзоопром» Қызылорда өңірлік филиалы инс­пекторлары Қызылорда облыстық аумақтық инспекциясымен және жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп, аталмыш аймаққа зерде­леу жұмыстары жүргізілгенін алға тартып отыр. Нәтижесінде, жо­ғарыда айтып өткеніміздей, Арал ауданы Қарақұм ауылдық округі аумағындағы Бейнеу–Жезқазған теміржолының №11, №13, №14 бекеттері маңындағы киік көші-қон жолдарындағы сым кедергі­лерді алу жұмыстары жүргізілген. Бұл киік табындарының емін-еркін қауіпсіз қозғалуына мүмкін­дік жасауға бағыттайтынын мә­лім­деп отыр.

Негізінен, киіктердің Арал ауда­н­ына қарасты елді мекендерге және Арал қаласының шет аймақ­тарына кіріп кету деректерінің тіркелуіне байланысты 2026 жыл­д­ың 20-23 қаңтар күндері аралы­ғында арнайы бірлескен іс-шара ұйымдастырған. Оған жергілікті атқарушы органдары, «Барсакел­мес» мемлекеттік табиғи қорығы­ның қызметкерлері, орман шаруа­шылығы және жануарлар дү­ние­сін қорғау жөніндегі мамандан­ды­рылған мекемелердің мамандары, аудандық полиция бөлімі және «Охотзоопром» инспекторлары қатыс­қанын жеткізді. Жалпы, бас-аяғы 5 мекемеден 12 автокөлік пен 36 қызметкер жұмылдырыл­ыпты. Соның негізінде киік аң­ын­ың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және азықтандыру жұмыстары жүйелі жүргізілгенін алға тартады.

Осы ретте халықты алаңдатқан негізгі мәселенің бірі – Арал қала­сының шет аумақтарына кірген киіктерді табиғи мекеніне қайтару мақс­атында табиғатты қорғау және аудандық ветеринария меке­месінің мамандарының бірле­суі­мен нақты шаралар қабылданып, 10 бас киіктің аталығын қайтадан табиғи ортасына жіберу шарасы жүзеге асырылғанын айтады.

Қазір мониторинг қорытын­дысы бойынша, Арал ауданы аума­ғында шамамен 35 мың бас киік, сондай-ақ облысқа қарасты Қар­мақшы, Жалағаш, Сырдария және Шиелі аудандары аралы­ғын­да 30 мыңға жуық киік шашы­раңқы түр­де шоғырланып жүр деген болжам бар. Оның ішінде киік табындары­ның басым бөлігі Жалағаш пен Сырдария аудан­да­рының аума­ғындағы Құмкөл мұн­ай кешені маңында, яғни Сан­дықтау, Ақши және Байтен учас­к­е­лері төңірегін­де топтасқаны анықталып отырға­нын мәлім­дейді.

Қалай дегенде де, табиғи миг­рация аясында Арал маңында мың­даған жануардың қыстап жат­қаны анықталып отыр. Мамандар тарапынан мұны табиғи құбылыс деп түсіндіргенімен, киік популя­ция­сын сақтау, жануарларды қорғау бағытында тиісті шаралар тұрақты түрде жүргізіле беретінін жеткізді.

Ербақыт ЖАЛҒАСБАЙ,

Қызылорда облысы