АҚШ пен Израиль неге Иранға шабуыл жасады және соғыс қанша уақытқа созылуы мүмкін?

BBC News материалына сілтеме жасаған Aikyn.kz Парсы шығанағындағы соғыстың себептерін талдайды.

АҚШ пен Израиль алғашқы соққы кезінде Иранның зымыран инфрақұрылымына, әскери нысандарына және ел астанасы Тегеран мен басқа өңірлердегі басшылық құрылымдарына соққы берген. Иранды 1989 жылдан бері басқарған жоғарғы көшбасшы аятолла Әли Хаменеи алғашқы соққылар кезінде қаза тапты. Израиль билігі Ислам революциясы сақшылар корпусының (КСИР) ондаған жоғары лауазымды өкілдері өлтірілгенін мәлімдеді. 8 наурызда Хаменеидің ұлы Моджтаба Хаменеи оның мұрагері ретінде тағайындалды.

Әуе соққылары салдарынан қаза тапқандардың қатарында қауіпсіздік қызметінің басшысы Әли Лариджани, барлау министрі Есмаил Хатиб және «Басидж» атты әскерилендірілген құрылымның жетекшісі Голамреза Сулеймани бар.

АҚШ пен Израиль сондай-ақ Иран «тек бейбіт мақсатта» деп айтатын ядролық бағдарламаға қатысты негізгі нысандарға және Иранның мұнай-газ кен орындарына да соққы жасаған. Сол нысандардың ішінде Иран үшін аса маңызды саналатын ірі мұнай терминалы орналасқан Харг аралы да бар. Израиль әлемдегі ең ірі табиғи газ кен орнының бір бөлігі саналатын Оңтүстік Парсыға да соққы берді.

Иран АҚШ пен Израильдің соққыларын «заңсыз және орынсыз» деп атап, жауап ретінде кең ауқымды зымырандық және дрондық шабуылдарға көшті. КСИР Тель-Авивтегі және өзге жерлердегі Израильдің үкіметтік және әскери нысандарына соққы жасағанын жариялады. АҚШ және оның араб одақтастары Иранның шабуылдарын айыптап, «бейбіт тұрғындар мен ұрысқа қатыспайтын елдерге соққы беру – орынсыз тәуекел» екенін айтуда.

7 наурызда Иран президенті Масуд Пезешкиан шабуылға ұшыраған көрші елдерден кешірім сұрап, «бұдан былай» әскери құрылым көрші елдерге соққы жасамауы керек екенін, тек «алдымен өздеріне шабуыл жасалса ғана» әрекет ететінін мәлімдеді.

АҚШ пен Израиль неге Иранға шабуыл жасады?

Израиль қорғаныс министрі Исраэль Кац Иранға жасалған алғашқы соққыларды «Израиль мемлекетіне төнген қатерді жоюға бағытталған алдын алу шарасы» деп түсіндірді. Бірақ дәл осы уақытта әскери қимыл не үшін қажет болғанын айтпаған.

Бірақ шабуылдың жасырын себептері де бар. Израиль және оның ең жақын одақтасы АҚШ 1979 жылғы ислам революциясынан бері Иранның бітіспес қарсыластары саналады. Иран басшылығы Израильді жоюға шақырып, АҚШ-ты басты жауы ретінде қарайды. Екі ел Иранның ядролық бағдарламасына қарсы. Олар Иран ядролық бомба жасағысы келеді дейді, ал Иран бұны үзілді-кесілді жоққа шығаруда.

2025 жылғы маусымда 12 күндік соғыс кезінде олар Иранның ядролық және әскери нысандарына соққы берген. Содан бері олар Иран ядролық бағдарламаны қайта қалпына келтіріп, ядролық қаруды жеткізуге қабілетті зымырандар әзірлеуге ұмтылып жатыр деп мәлімдеген.

Израиль Иранды өзінің өмір сүруіне қатер төндіретін ел деп санайды. Иранның ядролық және зымыран бағдарламасын толық тоқтатуды, сондай-ақ биліктің ауысуын талап етіп келеді.

АҚШ Иранға шабуыл қаупі туралы алғаш рет қаңтарда ашық айта бастады. Соған қарамастан АҚШ Иранмен келіссөздер жүргізе бастаған. Бірақ 27 ақпанда Трамп келіссөз барысына «қанағаттанбайтынын» мәлімдеді. Бірнеше сағаттан кейін АҚШ пен Израиль шабуылды бастады.

Парсы шығанағындағы қақтығыс басталғанда Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху шабуылдар «қажет болғанша жалғасады» деген еді. Ал Ақ үйдің басшысы Дональд Трамп «төрт-алты аптаға дейін созылуы мүмкін» екенін меңзеген. Әзірше соғыстың тоқтауы АҚШ президентіне ғана байланысты екенін халықаралық қауымдастық жақсы түсінеді.