АвтоХҚО лардағы қылмыстық жүйе қалай ұйымдастырылған

Топты Экономикалық тергеу департаменті әшкереледі: шамамен үш жыл бойы — 2022 жылдан 2024 жылға дейін олар жүргізуші куәліктерін сатуды тұрақты бизнеске айналдырған. «Правда в деталях» бағдарламасы қылмыстық схеманың ішкі құрылымын зерттеп, Қазақстанда жүргізуші куәліктерінің заңсыз айналымы неге әлі де өзекті мәселе болып отырғанын анықтауға тырысты.

Алаяқтық технологиясы: жүргізуші куәлігі қалай сатылды

Шымкент қалалық экономикалық тергеу департаменті 1-тергеу басқармасының басшысы Дастан Дарыбаевтың айтуынша, тергеу АвтоХҚО жұмысындағы заң бұзу туралы жедел ақпарат негізінде басталған. Әрине, тек бір ақпараттың өзі күдіктілерді ұстауға жеткіліксіз екені түсінікті. Дәлелдер базасын жинау үшін ведомство қызметкерлері қылмыс жасалуы мүмкін жерлерге бейнежабдық орнатуды қоса алғанда, бірқатар жедел іс-шара жүргізді.

Жиналған материалдар болып жатқан оқиғаның толық көрінісін көрсетті. 2025 жылдың ақпан айында Жомарт Мурашимов пен оның жақын серіктестерінің біразы қамауға алынды. Қалған топ мүшелерін ұстау сол жылдың сәуір айына дейін жалғасты. Тергеу нәтижесінде ұйымдасқан қылмыстық топтың құрамында 15 адам болғаны анықталды.

Қылмыстық схеманың құрылымы мұқият ойластырылған әрі қатаң иерархияға негізделген. Мұндай жүйемен бұрын-соңды кездеспеген адамға ол тосыннан тап болған күрделі жайттай көрінуі мүмкін.

Фото: видеодан алынған скрин

— Әлеуетті «клиент» қажетті адамдармен байланысып, ақысын төлегеннен кейін оны теориялық емтихан тапсыруға жіберетін. Жеке қатысудан жалтару мүмкін болмағандықтан, қылмыскерлер техникалық айла-шарғы қолданған. Емтихан алдында адам шағын микрокамера мен құлаққап орнатылған арнайы дайындалған киім киетін. Көрші бөлмеде ноутбук пен гарнитурасы бар «көмекші» отырып, емтихан тапсырып жатқан адамның компьютеріндегі экранды онлайн бақылап, дұрыс жауаптарды айтып отырған, — деді Дастан Дарыбаев.

Ал құлаққап қолдану мүмкін болмаған жағдайда, мысалы, байланыс нашар болғанда немесе әшкерелену қаупі жоғары болғанда ерекше құрал — итке арналған дірілдейтін мойынбау пайдаланылған. Принципі қарапайым: бір рет басу — бірінші жауап, екі рет — екінші жауап, үш рет — үшінші жауап. Белгі айналадағы адамдар байқамайтындай діріл арқылы берілген.

Емтиханның практикалық бөлігі де «көмексіз» өтпеген. Тергеу деректеріне сәйкес, автодромдағы сүйемелдеуді арнайы дайындалған адамдар атқарған. Олар ресми түрде АвтоХҚО қызметкерлері болмағанымен, қылмыстық схемаға тығыз кіріктірілген. Олар емтихан тапсырушының жанында «ресми тұлға» ретінде отырып, бүкіл процесті іс жүзінде өзі бағыттап отырған.

Ал практикалық емтиханға тіпті келгісі келмейтін ауқатты клиенттер үшін бөлек «VIP қызмет» болған: қосымша ақы төлеген жағдайда емтиханға басқа адам келіп тапсырған.

ҰҚТ құрылымы: ішкі пирамида

Мурашимовтың қылмыстық тобы нақты вертикалды құрылымға ие болған. Төменгі деңгейде «помогайки» деп аталатын адамдар тұрған — олар клиент іздеп, емтиханда жауап айтып отырған. Олар ресми түрде АвтоХҚО қызметкерлері болмаған.

Екінші деңгей — «бухгалтерия», яғни қаржы ағындары өтетін желі. Үшінші деңгей — топ мүшелері ағымдағы процестерді ұйымдастыруға жауап беретін әрі олардың арасындағы байланысты қамтамасыз ететін үйлестірушілер. Пирамиданың ең жоғарғы жағында бүкіл схеманың ұйымдастырушысы және идеологы Шымкент қаласындағы № 2 арнайы ХҚО-ның басшысы Жомарт Мурашимов тұрған.

Қылмыстық топ құрамында 15 адам болған. Оның үшеуі Мурашимовтың ең жақын серіктестері саналған. Қалғандары нақты бөлінген міндеттерді атқарған. Тергеу мәліметінше, топқа кездейсоқ адамдар алынбаған: негізгі құрам АвтоХҚО қызметкерлері мен Мурашимов жеке танып, сенім артқан адамдардан құралған.

Фото: видеодан алынған скрин

Ақша, лимиттер және жалған статистика

Қылмыстық табыстың негізгі бөлігі Мурашимовтың қалтасына түскен. Қалған қатысушылар нақты белгіленген үлестерін алған. Сонымен қатар топ ішінде «лимит» жүйесі болған — белгілі бір аптада теориялық және практикалық емтиханды «өткізген» клиенттер санына қарай бонус төленген.

Тағы бір маңызды мәселе ҰҚТ-ның жоғары басшылық алдындағы — есеп беруі. Шымкенттегі АвтоХҚО-да барлық адам емтиханды 100 пайыз тапсыра берсе, бұл бірден күдік тудыратын еді. Дәл сондықтан топ статистиканы әдейі реттеп отырған: кейбір адамдарды әдейі «құлатқан». Мысалы, күніне 10 адам емтиханға келсе, олардың бірнешеуі Астанаға жіберілетін есептегі көрсеткіш шынайы көрінуі үшін әдейі өткізілмеген.

Қылмыстық іс материалдарына сәйкес, ҰҚТ-ның жалпы заңсыз табысы 66 миллион теңгеден асқан. Күдіктілерден тәркіленген мүлік қатарында 6 пәтер, 5 жеке үй, 2 жер телімі, 15 автокөлік және 1 мотоцикл бар.

Ұйымдастырушы: Жомарт Мурашимов деген кім?

Мурашимов Жомарт Равшанбекұлы 1988 жылы 28 шілдеде туған. Ол Шымкент қаласындағы № 2 арнайы ХҚКО басшысы қызметіне 2020 жылы тағайындалған.

Қылмыстық топты ұйымдастыруды 2022 жылдың басында бастаған сияқты. Болжам бойынша коронавирус пандемиясы АвтоХҚО-лардың жұмысын баяулатып, оның жоспарын ертерек жүзеге асыруға мүмкіндік бермеген.

Мекемелер толық жұмысқа көшкен кезде Мурашимов жүйені жақсы меңгеріп, өзіне қажетті адамдарды қалай тарту керектігін білген. Топ мүшелерін таңдауға ол ерекше мұқият қараған.

Мурашимов 2025 жылдың 21 ақпанында қамауға алынды. Тергеу бірнеше айға созылып, сол жылдың шілдесінде іс сотқа жіберілді. Алайда үкім шыққанға дейін Мурашимов өмірден өтті: 2025 жылдың 18 тамызында ол тергеу изоляторында қайтыс болды. Тергеу изоляторы қызметкерлерінің мәліметінше, ол соңғы уақытта гипертония және бронхиалды астмаға байланысты медициналық бөлімде болған. Дәрігерлік қорытындыға сәйкес, өлім жүрек-қан тамырлары және көп ағзалық жеткіліксіздік салдарынан болған.

2025 жылдың 19 желтоқсанында Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық қылмыстық соты ҰҚТ-ның қалған 14 қатысушысына үкім шығарды.

Айып Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің екі бабы бойынша тағылды:

• 247-бап — заңсыз сыйақы алу (ірі мөлшерде немесе бопсалаумен байланысты);

• 262-бап — ұйымдасқан топ құру, оған басшылық ету немесе оған қатысу.

Осы баптар бойынша сотталушыларға 2 жылдан 6 жыл 8 айға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды.

Мурашимовқа қосымша 218-бап бойынша қылмыстық жолмен алынған ақшаны немесе мүлікті заңдастыру (жылыстату) айыбы тағылған. Алайда ол қайтыс болғандықтан қылмыстық жауапкершіліктен босатылды.

Шымкент қана емес: жүйелі проблема

Шымкенттегі № 2 арнайы ХҚО ісі жалғыз жағдай болса құп. Алайда Қазақстанда жүргізуші куәліктерінің заңсыз айналымы ондаған жылдан бері жалғасып келеді, ал Мурашимовтың ісі соның бір мысалы ғана.

Фото: видеодан алынған скрин

Айталық, 2024 жылы Алматы облысының Қарасай ауданындағы АвтоХҚО-да түсірілген видео әлеуметтік желіде тарады. Кадрда теория тапсырып отырған адамдардың бірдей күртеше киіп, ішіне жасырын микрокамера орнатқаны көрінеді. Бұған жауап ретінде «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясының өкілдері емтихан процесі күн сайын бақылауда екенін айтып, тек сол жылдың өзінде құлаққаптан бастап, жасырын камераларға дейін техникалық құралдарды заңсыз пайдаланудың 300-ден астам фактісі анықталғанын мәлімдеді.

АвтоХҚО-лардағы жемқорлық тек жүргізуші куәлігімен шектелмейді. Соңғы жылдары көліктерді заңсыз тіркеуге байланысты бірнеше ірі схема әшкереленді.

Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, 2023–2025 жылдары аумақтық департаменттер ел бойынша заңсыз тіркелген 1,8 мыңнан астам автокөлікке қатысты 88 қылмыстық іс қозғаған. Мемлекетке келтірілген шығын 11,8 миллиард теңге. Тергеу нәтижесінде бюджетке 900 миллион теңге қайтарылып, жалпы құны 31 миллиард теңге болатын 1,5 мың автокөлікке, сондай-ақ күдіктілердің 968 миллион теңгелік мүлкіне тыйым салынған.

Ал Алматыда бірнеше арнайы ХҚО қызметкері мен делдалдар құжаттарды қолдан жасап, көліктердің VIN-нөмірін өзгерту арқылы тексеріссіз әрі алым төлемей тіркеуге мүмкіндік беретін схема ұйымдастырған. Нәтижесінде 150-ден астам автокөлік заңсыз тіркелгені анықталып, 17 адам ұсталған. Шығын 320 миллион теңге деп бағаланған.

Фото: видеодан алынған скрин

2025 жылы Талдықорған соты осы саладағы ең ірі істердің біріне үкім шығарды: бұрынғы басшылар мен қызметкерлерден құралған ұйымдасқан топ бірнеше жыл бойы көліктерді заңсыз тіркеп, жалған құжат рәсімдеп, міндетті төлемдерді төлемей көліктерді заңдастырған. Мемлекетке 9 миллиард теңгеден астам шығын келтірілген. Айыпталушылар орнында 22 адам болып, сот оларды 2 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасына кесті.

Лауазымды тұлғаға пара беру — тек заң бұзу ғана емес, ол қылмыстық жауапкершілікке әкелетін әрекет. Ал жүргізуші куәлігін белгіленген тәртіптен жалтару арқылы алу жол қауіпсіздігіне нақты қауіп төндіреді: ешқашан шынайы емтихан тапсырмаған «жүргізушінің» өзі үшін де, жолдағы басқа адамдар үшін де.

Мәселені «жылдам шешуге» сұраныс бар жерде ұсыныс та болады. Қазақстандағы АвтоХҚО-лардағы көпжылдық жемқорлық тарихынан шығатын негізгі қорытынды да осы.