Биылғы қыстан кейін қуаңшылық қаупі бар ма сарапшы пікірі

Қазақстан бірегей су тапшылығы жағдайында тұр. Су ресурстарының жартысынан астамы Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан және Ресей сияқты көршілес елдерден келеді.

— Олардың әрқайсысымен келісімдер жүйесін қалыптастыру қажет, ал жағдайды климаттың өзгеруі жиі қиындатады. Соның салдарынан тәуекелдер артып, су тапшылығы күшейе түседі. Осы тұрғыда жер асты суларын пайдалану қалыптасқан жағдайдан шығудың тиімді жолы болып отыр, — деп санайды сарапшы.

Азамат Қауазовтың айтуынша, жер асты суларын кешенді пайдалану тұжырымдамасы бұл тәуекелдерді азайтуға, сумен жабдықтау жүйесінің жұмысын жақсартуға және елдің су тәуелсіздігін арттыруға мүмкіндік береді.

Сарапшы суды үнемдеу технологияларын, әсіресе негізгі су шығыны тиесілі аграрлық секторда енгізудің маңыздылығын атап өтті. Бұл 2026 жылдың вегетациялық кезеңінде болжанып отырған 1 млрд текше метрге дейінгі су тапшылығы аясында аса өзекті.

Фото: Су ресурстары және ирригация министрлігі

— Цифрландыру мен су үнемдеу технологияларын енгізу — қолданыстағы проблемаларды шешуге бағытталған нақты қадам. Ауыл шаруашылығында суару жүйелері арқылы су жеткізіледі, алайда олардың басым бөлігі бетондалмаған, жер арналардан тұратындықтан, су шығыны 50 пайызға дейін жетеді, — дейді Азамат Қауазов.

Оның айтуынша, ауыл шаруашылығындағы проблемалардың басым бөлігі суару технологияларының дұрыс қолданылмауымен де байланысты. Көптеген фермер суды тиімсіз пайдаланады, бұл өз кезегінде бірқатар ілеспе мәселелердің туындауына әкеледі.

— Еліміздің оңтүстігінде мақтаны күріш секілді бастырып суару әдісімен суаратын жағдайларды өз көзіммен көрдім. Бұл бақылаудың жоқтығы мен судың арзандығынан болып отыр. Фермерлер оны үнемдеуге мүдделі емес. Бағаның төмендігі «Қазсушар» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының қаржыландыруды аз алуына әкеліп, суару желілерін тиісті деңгейде ұстауға мүмкіндік бермейді, — деп атап өтті Азамат Қауазов.

Фото: Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары басқармасы

Оның айтуынша, цифрландыру шығындарды бағалауға мүмкіндік беретін нақты есепті жолға қоюға және су ресурстарын неғұрлым тең бөлуді қамтамасыз етуге көмектеседі.

— Мәселен, маусым кезінде суға деген сұраныс шарықтау шегіне жетіп, барлығына бір мезетте су жетпей қалады. Жалпы алғанда ресурстар жеткілікті, алайда бір уақытта туындайтын қажеттілік жолдағы кептеліске ұқсас жағдай қалыптастырады. Атап айтқанда, қарбалас сәттерде жүктеме жүйенің мүмкіндігінен асып түседі. Ауыл шаруашылығында бұл ресурстардың ашық емес бөлінуіне әкеледі, әркім суды өзіне көбірек алып, азырақ төлеуге тырысады. Су шығынын автоматты түрде тіркейтін есептегіштер мен диспетчерлік пункттерді орнату мәселенің ушығуын азайтып, басқарушылық шешімдерді нақты деректерге сүйене отырып қабылдауға мүмкіндік береді, — деп түсіндірді сарапшы.

Азамат Қауазовтың пікірінше, бұл проблеманы кешенді түрде шешу қажет. Оның айтуынша, фермерлерді суару нормаларына үйрету, суды біркелкі бөлу үшін дақылдарды әртараптандыру және су шығынын нақты есепке алу маңызды.

— Осы шаралар енгізілген жағдайда құқық қорғау органдарын тарту қажеттілігі болмайды, өйткені қазіргі таңда су тапшылығына байланысты көлеңкелі схемалар пайда болып отыр. Біреулер арналарға заңсыз қосылады немесе пайдаланылған судың көлемін азайтып көрсетеді. Автоматтандырылған жүйелер бұл мәселені толық шешуге қауқарлы, — деп қосты сарапшы.

Оның айтуынша, Үкімет тарапынан дұрыс шешімдер қабылданып жатыр, алайда олар көбіне қазіргі жағдайды реттеуге бағытталған, дегенмен болашақты да ескеру қажет. Себебі Қазақстанда климаттық аномалиялардың жиілеуі байқалады. Оның айтуынша, қарастырылып отырған сценарийлердің ешқайсысында жауын-шашын көлемінің артуы болжанбайды. Жаңа климаттық жағдайларға бейімделу шараларының ішінде Азамат Қауазов Солтүстік Қазақстанда су қоймасын салуды ерекше атап өтіп, оны өте сәтті шешім деп атады.

Фото: Қазсушар БҚО филиалы

— Бізде жиі мынадай жағдай қалыптасады: көктемде су тасқыны туралы айтылады, ал бірнеше айдан кейін — қуаңшылық туралы сөз болады. Су қоймалары бұл мәселені шешуге көмектеседі: олар артық суды жинақтап, тапшылық кезеңінде пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл Үкімет тарапынан жасалған дұрыс қадам, — деді сарапшы.

Сонымен қатар сарапшының пікірінше, биылғы жылға қатысты су тасқыны мен қуаңшылық бойынша түпкілікті болжам жасау әзірге ерте.

— Биыл қар мөлшері әдеттегіден аз, сондықтан алдын ала бағалау бойынша көктемде айтарлықтай су тасқыны болуы екіталай. Алайда бұл алдын ала болжам: ақпанның соңында немесе наурыз айында қар жаууы мүмкін, сондай-ақ көп нәрсе көктемнің өз сипатына байланысты. Қар жамылғысы аз болғанның өзінде күрт еру немесе жауын-шашынды ауа райы су тасқынына жағдай туғызуы ықтимал, — деп атап өтті сарапшы.

Осылайша, қуаңшылық қаупі өңірлердің климаттық ерекшеліктеріне және жауын-шашынның уақтылы түсуіне тікелей байланысты. Кез келген іркіліс, әсіресе елдің солтүстік өңірлерінде, өнімділікке тікелей әсер етеді.

Бұған дейін 2026 жылы 103 суару каналын автоматтандыру басталатынын жазғанбыз.

Сонымен қатар суару суын жеткізуші монополияларға 17,8 млн теңге айыппұл салынды.