Бұны көрген көрермен әйелдер жылап еңіреп отырды : Брусиловскийдің театрдағы алғашқы қойылым жайлы естелігі

Қазақ театрының құрылу тарихы – тек мәдениет шежіресі ғана емес, тұтас бір дәуірдің рухани жаңғыруын танытатын қайталанбас құбылыс. Театрдың алғашқы қадамдары жайлы ресми құжаттар жеткілікті болғанымен, оның шынайы тынысын, алғашқы сахнаның иісін, жаңа өнердің қалай туып, қалай өркендегенін ең дәл жеткізетін – сол кезеңді көзімен көрген адамдардың естелігі. Өнердің бастауында тұрған әрі алғашқы еуропалық композиторлық мектепті қалыптастынған  Евгений Брусиловскийдің жазбалары осы тұрғыдан баға жетпес дерек болып табылады.

Ол тек көрген-білгенін ғана емес, сол ортада бірге жұмыс істеген адамдардың мінезі мен қарым-қатынастарын да шынайы сипаттайды. Әсіресе Күләш Байсейітова мен Жұмат Шанин туралы айтылған жылы пікірлер жас театрдың қандай жағдайда дамып, қандай ізденістермен қалыптасқанын нақты елестетуге мүмкіндік береді. 

Брусиловский әуелгі сөзін келесідей бастайды.

1934 жылдың қаңтарында Алматыда Қазақ мемлекеттік музыкалық театры жұмысын бастады. Адам атаның қабырғасынан жаралған Хауа ана сияқты, қазақтың музыкалық театры да Қазақстандағы ең көне драма театрдың негізінде құрылды. Бұған дейін қазақ драма театры аралас театр ретінде саналған. Сол кезден бастап дарынды музыкант-әртістер драмалық театрдан бөлініп, музыкалық театрға топтасты.

«Айман–Шолпан» спектакліне музыканы М. Әуезовтің тапсырмасымен И. В. Коцык жазды. Драма театрында Орманбек Беков, Қалибек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, Серке Қожамқұлов, Қапан Бадыров, Камал Қармысов, Жүсіпбек Елебеков сияқты майталман актерлер қалды. Ал драмадан музыкалық театрға Күләш Байсейітова (Гүлбахрам Бейісова) ауысып, драмада тек М. Шамова мен Рабиға Мұхамедиярова сияқты жетекші актрисалар қалды.

Брусиловскийден оқығанымыздай, Алматыда Қазақ мемлекеттік музыкалық театры ашылып, музыкалық бағыттағы әртістер драма театрынан жеке шағын ұжым ретінде бөлінді. Сол кезеңде Күләш Байсейітова жаңа театрға ауысса, драма сахнасында Қалибек Қуанышбаев пен Серке Қожамқұлов сияқты актерлер қалды. 

Ары қарай автор сол кездің "жұлдыздары" жайлы жазады

Ал музыкалық театр болса, Күләш Байсейітова, Үрия Тұрдықұлова,  Айнаш Ержанова, Шара Жандарбекова, Құрманбек Жандарбеков, Қанабек Байсейітов, Манарбек Ержанов, Ибади Тәуекелов секілді дарынды табиғи тума өнерпаздардың есімдерімен жарқырай түсті.

Халық ағарту комиссары Темірбек Жүргенов бұл жас театрға үлкен қамқорлықпен, ерекше ықыласпен қарады. Жүргенов театрдағы барлық іске араласты: репертуар таңдаудан бастап, қойылым, музыка, суретші жұмысы, материалдық база – бәрін өзі бақылап отырды. Ал ресми көркемдік жетекші – Жұмат Шанин, бас суретші – А. И. Ненашев, музыка жетекшісі – И. В. Коцык болатын.

Осы аттары аталған өнерпаздардың біразы халық жадында сақталғанымен, кейбірі өкінішке қарай ұмытыла бастады. Театр тарихында маңызды рөл атқарған бұл тұлғалардың еңбегі бүгінде толық айтылмайды. Сондықтан олардың есімін қайта жаңғыртып, сол дәуірдің шынайы бейнесін көрсету маңызды.

Кейінгі әңгіме "Айман-Шолпан" жайлы болады.

Сонымен, 1934 жылдың қаңтарында театр М. Әуезовтің «Айман–Шолпан» музыкалық пьесасымен ашылды. Қойылым зор табысқа жетіп, әр кеш сайын залды лық толтырды. Пушкин көшесіндегі шағын театр ғимаратында бар болғаны 450 орын болатын, ол барлық көрерменді сыйдыра алмайтын. Тіпті алып денелі Қажымұқан үшін екі орынды біріктіріп, арадағы қалқаны алып тастап, қосарланған орын жасап берген.

Алғашқы қойылымдарды дирижер И. В. Коцык өзі басқарды, кейінірек бұл орынды театрдың бұрынғы трубашы Фёдор Андреевич Кузьмич иеленді. Коцык спектакль музыкасын жаңа қырынан түрлендіріп, әралуан әуендерді айқын калейдоскоп секілді безендіріп шығарды.

Осыдан кейін Брусиловский сол кезеңдегі би өнерінің жағдайына тоқталады. Оның айтуынша, ол уақытта ұлттық би әлі толық қалыптаспағандықтан, Шара Жиенқұлова бастаған өнерпаздар өзбек және татар билерін сахнаға шығарған. Биімен қатар халық әндері мен айтыс та көрерменге ұсынылып, театр репертуары түрлі жанрлармен толыққан.

Сонымен қатар Брусиловский Жұмат Шанин туралы да ерекше ықыласпен жазады. Ол оны «кішіпейіл адам» дейді. Өзінің қарапайым мінезі мен сабырлы болмысы арқылы Шанин Брусиловскийдің есінде терең әсер қалдырғаны аңғарылады.

Кейін екінші кезекте Бейімбет Майлиннің "Шұға" пьессасы сахналанса керек.

Бұл пьесада Күләштің драмалық дарыны ашылды. Ол, әрине, бұған дейін де өз талантымен көрерменді таңғалдырып жүрген, драмалық театрда да ойнап, М. Әуезовтің «Еңлік–Кебек» пьесасындағы Еңлік рөлін сомдаған. Бірақ музыкалық театрда бұл – оның алғашқы трагедиялық рөлі болатын. Соңғы актде Шұға өліп бара жатып, өмірмен қоштасу ретінде мұңды халық әні – «Бұрылтайды» айтатын. Толқыған, жүйкесі сыр берген әйелдерді көрермен залынан жылап-еңіреп шығарып жататын. Залдағы қалған көрермен де жылап отыратын.

Бісмиллә Балабеков дейтін актер болды. Ол атақты «Ағаш аяқ» әнін орындайтын, қария Балабектің ұлы. Сол шаман рөлінде ойнап, өліп бара жатқан Шұғаны сиқырлы емдеу рәсімін дәлме-дәл бейнелеп шықты. Егер «Айман–Шолпанда» музыка әр алуан, көбіне ойын-сауық сипатында болса, «Шұғада» музыка кейіпкерлердің ішкі әлемін ашатын психологиялық құралға айналды.

Жұмат Шанин бұл қойылымымен мақтануға толық құқылы еді.  Театр шығармашылық өрлеу кезеңін бастан кешіріп жатқан.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторын көрсетіп,  Аikyn.kz  сайтына  белсенді  гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.