Институционалдық жаңғыру одақтастарға берілетін белгі: ҚР ның жаңа Конституциясы жобасының астарында не жатыр

Бүгінде Қазақстандағы конституциялық реформа "заңнамалық түзету" ретінде емес, сауда бағыттары өзгеріп, энергетикалық тәуекелдер артып, халықаралық бәсеке күрделене түскен кезеңдегі мемлекеттің стратегиялық орнықтылығы мәселесі ретінде қарастырылуда. Бұл тұрғыда мемлекеттік жүйенің қаншалықты түсінікті, басқаруға ыңғайлы және заңдылығын жоғалтпай жедел шешім қабылдай алатыны шешуші мәнге ие.

Ресми түрде процесс жоғары деңгейде бекітілген: Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституция жобасы бойынша республикалық референдум өткізу туралы Жарлыққа қол қойды. Сонымен қатар Қазақстан сыртқы серіктестерге ашықтығын көрсетуде: Астанада жоба дипломатиялық корпусқа, халықаралық институттарға және сарапшыларға таныстырылды. Бұл халықаралық қауымдастыққа өзгерістердің логикасы мен шеңберін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Аталған тақырыпқа қызығушылық еуропалық зияткерлік пікірталастармен де байланысты. Атап айтқанда, Францияда "динамикалық державалар" ұғымы – сыртқы өзгерістерге жай ғана жауап беріп қоймай, ішкі архитектурасын алдын ала нығайтып, сол арқылы өз субъектілігін арттыратын мемлекеттер туралы түсінік талқылануда. Осы тұрғыда Қазақстан халқы Ассамблеясының Франциядағы достық елшісі Малгожата Оборон-Туар редакциямен өз көзқарасын бөлісті.

– Жаңа Конституция жобасы қазіргі геосаяси жағдайды ескере отырып, Қазақстан институттарының стратегиялық жаңғыруын қаншалықты көрсетеді?

– Меніңше, жаңа Конституция жобасы мемлекеттің құрылымын тұрақсыз әрі бәсекелі әлем шындығына бейімдеу мақсатын айқын көрсетеді. Біз ірі геосаяси қайта құру кезеңін бастан өткеріп отырмыз: энергетикалық шиеленістер, сауда бағыттарының өзгеруі, халықаралық тепе-теңдіктің бытырауы. Мұндай жағдайда мемлекет үшін тұрақты, "оқылымды" әрі тиімді шешім қабылдай алатын жүйеге ие болу аса маңызды.

Сондықтан мен бұл реформаны стратегиялық таңдау ретінде қарастырамын. Ол институционалдық жауапкершіліктерді нақтылауға, құқықтық кепілдіктерді жаңғыртуға және шешім қабылдау жүйесін құрылымдауға бағытталған. Бұл жасанды түзету емес, сыртқы қысым жағдайында мемлекеттің орнықтылығы мен басқарылуын арттыруға ұмтылыс сияқты көрінеді.

Мәселенің референдумға шығарылуы да – тәсілдің салмақтылығын білдіреді. Президент Тоқаевтың бұл қадамы тұрақтылықты айқын әрі түсінікті ережелер арқылы нығайтуға бағытталған байыпты шешім ретінде көрінеді.

– 2026 жылғы 15 наурызға белгіленген референдумды реформалардың демократиялық заңдылығын және Қазақстанның халықаралық сенімділігін күшейтетін тетік ретінде қарастыруға бола ма?

– Конституциялық реформа бойынша референдум – өзінің табиғаты жағынан заңдылықты күшейтетін маңызды акт. Осындай ауқымды құжатты бүкілхалықтық дауыс беруге шығару реформаны жай ғана институционалдық шарадан демократиялық мандатқа айналдырады. Бұл ішкі аудитория үшін де, сыртқы серіктестер үшін де маңызды.

Алайда сенім тек дауыс беру фактісімен ғана қалыптаспайды. Халықаралық деңгейдегі сенімділік процестің қалай ұйымдастырылғанына да байланысты: ашықтық, қоғамдық талқылаудың толықтығы, мәтіннің қолжетімділігі, тәуелсіз бақылау мүмкіндігі. Егер осы талаптар сақталса, референдум ішкі заңдылықты да, сыртқы беделді де нығайта алады.

Бұл тұрғыда президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың референдум бастамасын оң бағалауға болады: ол реформаларды тек әкімшілік рәсім арқылы емес, азаматтардың тікелей қатысуы арқылы бекітуге мүмкіндік берді.

– Қазақстанды жиі "динамикалық держава" деп атайды. Конституциялық реформа осы бейнені нығайта ма?

– Қазақстан қазірдің өзінде орта держава ретінде қабылданады. Бұл оның географиясымен, энергетикалық ресурстарымен, көпвекторлы дипломатиясымен және ірі күш орталықтары арасында тепе-теңдік сақтай алу қабілетімен байланысты. Қазір өзгеріп жатқан нәрсе – рөлдің сапалық түсіндірмесі: орта держава сыртқы орта өзгерген сайын ішкі механизмдерін алдын ала бейімдей алса, ол "динамикалық" сипат алады.

Францияда "динамикалық державалар" ұғымы халықаралық өзгерістерді алдын ала болжай алатын, ішкі құрылымын соған сәйкес икемдейтін және жаңа ережелерді қалыптастыруға белсендірек қатысатын мемлекеттерге қатысты қолданылады. Осы логикада конституциялық реформа әрекет ету қабілетін арттыру құралы ретінде көрінеді.

Қазақстан саясатының оң қыры – мемлекет тұрақтылықты уақытша шешімдермен емес, институционалдық баптау арқылы бекітуге ұмтылуы. Яғни түсініктілікке, әрекет ету қабілетіне және ішкі тұтастыққа басымдық беріледі.

– Франция, ЕО және Қазақстан арасындағы парламенттік дипломатия мен алмасулар реформаларды түсінуде қандай рөл атқара алады?

– Институционалдық өзгерістер кезеңінде парламенттік дипломатияның маңызы ерекше. Өйткені ол тек қағидаттарды ғана емес, тәжірибелік мәселелерді де талқылауға мүмкіндік береді: өкілеттіктер тепе-теңдігі, нормалардың сапасы, институционалдық бақылау, құқықтық болжамдылық.

Кеңірек алғанда, мұндай диалог Франция, Еуропалық одақ және Қазақстан арасындағы өзара түсіністікті нығайтады, реформаларды қате түсіндіру тәуекелдерін азайтады және саяси әңгімелесуді геоэкономиканың нақты талаптарымен байланыстырады. Қазіргі жағдайда институттардың тұрақтылығы сенім факторының біріне айналып отыр.

Мұнда да Қазақстан саясатының оң логикасы көрінеді: институционалдық "оқылымдылық" пен болжамдылыққа басымдық беру серіктестікті тұрақты етеді, өйткені мемлекеттер мен бизнес үшін белгісіздік деңгейін төмендетеді.

– Конституция жобасында әлеуметтік тұтастыққа, мәдениетаралық диалогқа және институционалдық тұрақтылыққа басымдық берілуін қалай бағалайсыз?

– Қазақстан халқы Ассамблеясының Франциядағы достық елшісі әрі бұл елмен жеке байланысы тәуелсіздікке дейін басталған адам ретінде мен бұл басымдықты терең мәнге ие деп қабылдаймын. 30 жылдан астам уақыт бойы мен әртүрлілік пен бірліктің арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған тұрақты ұстанымды байқап келемін.

Қазақстан – көпэтносты, көпмәдениетті ел және сезімтал өңірлік ортада орналасқан. Сондықтан тұрақтылық ешқашан "автоматты жағдай" болған емес, керісінше саяси таңдау нәтижесі. Бұл тұрғыда тұтастық – абстракция емес, егемендіктің шарты.

Бұл тақырыптың конституциялық деңгейге көтерілуін стратегиялық тұрғыдан маңызды деп санаймын. Бұл әлеуметтік тұрақтылық пен диалог мәдениетін уақытша шара емес, ұзақ мерзімді даму негізі етуге ұмтылысты білдіреді.

– Реформа геоэкономикалық тұрғыдан Қазақстанның Франция мен ЕО үшін сенімді стратегиялық серіктес ретіндегі ұстанымын нығайта ала ма?

– Қазіргі таңда стратегиялық серіктестің сенімділігі тек ресурстар мен географияға ғана емес, институционалдық ортаның болжамдылығына да байланысты. Фрагментация күшейген әлемде мемлекеттер мен инвесторлар тұрақтылықты, құқықтық қорғалуды және жүйенің шешімдерді орындай алу қабілетін іздейді. Ережелерді нақтылап, институттардың "оқылымдылығын" арттыратын реформа сенімді күшейтеді.

Франция мен Еуропалық одақ үшін Қазақстан қазірдің өзінде маңызды актор болып табылады. Алайда ұзақ мерзімді серіктестік әрдайым ашық рәсімдерге, тұрақты ережелерге және институттардың жауапкершілігіне сүйенеді. Егер реформа іс жүзінде осындай нәтиже берсе, ол Қазақстанның геоэкономикалық тартымдылығын арттырады.