Иранның жаңа теміржол дәлізі Қазақстанды транзиттік нарықтан ығыстыра ма?

Дүниежүзілік геосаяси жағдайдың құбылмалы жағдайында көлік-логистикалық бағыттарды әртараптандыру мәселесі бірінші орынға шықты. Бұл ретте Иран Ислам Республикасының Ауғанстан арқылы Қытайды Еуропамен тікелей байланыстыруға бағытталған жаңа теміржол бастамасы жаһандық сауда стратегиясын түбегейлі өзгертуі мүмкін, деп хабарлайды Arasha.kz.

Вахан дәлізі – жаңа сауда күретамыры

Бұл ауқымды жобаның негізгі өзегі – Ауғанстандағы Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданымен шектесетін Вахан дәлізі. Егер осы тар алқап арқылы теміржол желісі тартылса, бұл Шығыс Азия мен Еуропа арасындағы ең қысқа құрлықтық жолға айналмақ. Қазіргі уақытта Қытай мен Еуропа арасындағы жүк тасымалы негізінен Ресей мен Қазақстан аумағы арқылы өтетін «Солтүстік дәліз» немесе теңіз жолдарымен жүзеге асырылуда. Иран ұсынып отырған «Оңтүстік бағыт» әлдеқайда қысқа. Жүк тиелген пойыздар Батыс Қазақстаннан емес, тікелей Батыс Қатайдан шығып, Ауғанстан мен Иран арқылы Түркияға, содан соң Еуропаға теңіз көлігінің көмегінсіз жете алады.

Тегеран бұл жобаны құрғақ уәде емес, нақты іспен дәлелдеуде. Иран өз тарапынан инфрақұрылымды дамытуға миллиардтаған доллар инвестиция салып үлгерді. Статистикалық мәліметтер бұл бағыттың әлеуетін айқын көрсетеді: Иран мен Ауғанстан арасындағы теміржол жүк тасымалы бір жыл ішінде 15 мың тоннадан 535 мың тоннаға дейін, яғни 35 еседен астам өскен. Бұл тек бастамасы ғана. Сонымен қатар, Қытайдан Иранға келетін пойыздар санының артуы (өткен жылғы 7 пойызбен салыстырғанда биыл 60-тан астам) логистикалық байланыстардың нығайып келе жатқанын көрсетеді.

Иранның бұл жоспары жүзеге асса, Еуразияның сауда картасында келесідей маңызды өзгерістер орын алуы мүмкін: Иран «Солтүстік бағытқа» балама ғана емес, оған бәсекелес бола алатын басты транзиттік торапқа айналады. Бұл Тегеранның аймақтағы саяси салмағын арттырып, санкциялық қысымдарға қарамастан экономикалық тұрақтылығын нығайтады.

Құрлықтық жолдың қысқаруы тауар жеткізу уақытын айтарлықтай азайтады. Бұл әсіресе тез бұзылатын тауарлар мен жоғары технологиялық өнімдер үшін маңызды.

Жоба Ауғанстанды оқшауланудан шығарып, аймақтық экономикалық жүйеге қосуға мүмкіндік береді. Вахан дәлізінің іске қосылуы соғыстан зардап шеккен елге жаңа жұмыс орындары мен тұрақты табыс әкелуі мүмкін.

Әрине, мұндай ауқымды жобаның өзіндік кедергілері де жоқ емес. Ең алдымен, Вахан дәлізінің күрделі таулы рельефі құрылыс жұмыстарын қиындатады. Сонымен қатар, Ауғанстандағы саяси тұрақсыздық пен халықаралық қауіпсіздік мәселелері инвесторлар үшін әлі де үлкен тәуекел болып қала береді.

Иранның теміржол амбициясы  бұл тек экономикалық жоба емес, бұл Еуразия континентіндегі жаңа геосаяси шындық. Егер Тегеран мен Кабул Қытайдың қолдауымен бұл дәлізді соңына дейін жеткізсе, Иран әлемдік сауданың басты күретамырының біріне айналады. Бұл өз кезегінде дәстүрлі теңіз жолдары мен солтүстік бағыттардың тізбесіне өзгеріс әкеледі. Ал, Қазақстан үшін тек экономикалық бәсекелестік емес, сонымен қатар стратегиялық сын-қатер болып табылады. Бұл жобаның Қазақстанға тигізуі мүмкін кері әсерлерін бірнеше бағытта қарастыруға болады.

Мәселен, Қазақстан қазіргі уақытта Қытай мен Еуропа арасындағы құрлықтық тасымалдың негізгі операторы болып отыр. Егер Иран ұсынған оңтүстік бағыт іске қосылса Қытайдың батыс аймақтарынан шығатын жүктердің бір бөлігі Қазақстанды айналып өтеді. Бұл Қазақстан бюджетіне транзиттік тасымалдан түсетін миллиондаған долларлық пайданың кемуіне әкеп соғады.

Қазақстан қазіргі уақытта Әзербайжан мен Грузия арқылы өтетін Транскаспий халықаралық көлік бағытын (Орта дәліз) белсенді дамытуда. Иран жобасы бұл бағытқа тікелей қауіп төндіреді. Орта дәлізде Каспий теңізі арқылы паромдық тасымал қажет, бұл уақыт пен шығынды арттырады. Иранның бағыты толықтай құрлықтық жол, сондықтан ол тасымалдаушылар үшін тиімдірек көрінуі мүмкін.

Пойыздарды кемеге тиеу-түсіру жұмыстары болмағандықтан, Иран бағыты Орта дәлізді нарықтан ығыстырып шығаруы ықтимал. Қазақстан соңғы жылдары «Нұрлы жол» бағдарламасы аясында теміржол желілерін атап айтқанда Достық-Мойынты, Алматы айналма жолын жаңғыртуға және «Қорғас» торабын дамытуға орасан зор қаражат жұмсады. Жүк ағыны оңтүстікке қарай ығысқан жағдайда, бұл инвестициялардың қайтарымы баяулайды немесе мүлдем ақталмай қалу қаупі бар.

Қазақстанның Еуразиядағы «көпір» ретіндегі рөлі оның транзиттік мүмкіндіктеріне негізделген. Егер балама жол пайда болса, Қытай мен Еуроодақ үшін Қазақстанның логистикалық маңызы төмендейді. Бұл халықаралық келіссөздердегі Қазақстанның позициясын әлсіретіп, өңірдегі экономикалық доминанттылықтың Иранға ауысуына себеп болуы мүмкін.

Орталық Азия елдері (Өзбекстан, Түрікменстан) Иранның бұл бағытына қосылуға мүдделі. Егер олар Қазақстан арқылы солтүстікке емес, Иран арқылы оңтүстікке бағыт алса, бұл Қазақстанның аймақтық көшбасшылық рөліне де әсер етеді.

Иранның бұл жобасы Қазақстанды өз тарифін қайта қарауға, қызмет көрсету сапасын арттыруға және логистикалық кедергілерді (шекарадағы кезектер, бюрократия) тезірек жоюға мәжбүрлейді. Бұл Қазақстанды қамсыз отырмауға шақыратын нағыз бәсеке.