Мейірім Қалауи: Атыраудағы жүзбелі станция, суға цифрлық бақылау және ескі кәріз мәселесі

Қаладағы су жүйесінде қазір қандай өзгерістер болып жатыр және не қиындық туындауы мүмкін – осы жайында „Атырау облысы Су Арнасы“ кәсіпорнының басшысы „Ақ Жайық“ редакциясына берген сұхбатында айтып берді.

«Б» су жоспары: Атырауға арналған жүзбелі станция

– Мейірім Жоламанұлы, мұз қату кезеңі қалай өтті? 2023 жылғы төтенше жағдайдың қайталану қаупі болған жоқ па? Ол кезде қабыршақ мұз балық қорғау торларын бітеп, су алу қондырғысы істен шығып, қала сусыз қалған еді ғой.

– Біз алдын ала барлық дайындық жұмыстарын жүргіздік, сондықтан мұндай жағдайларға дайынбыз. Балық қорғау торларын тазалау үшін арнайы ұйыммен келісім жасалды. Су алу бекеттерінде торларды ыстық сумен кері жуу жүйесі жұмыс істеп тұр. Қосымша сорғылар дайындалды, кезекшілік күшейтілді…

Өзенде қабыршақ мұз алғашқы аяздармен бірге, желтоқсанның екінші онкүндігінде пайда болды. Біз бұл кезеңді өте жеңіл өткердік. Халыққа су жеткізуде ешқандай қиындық болған жоқ.

– Бұған дейін Атырау үшін жүзбелі су алу станциясының жобасы дайындалғаны, ол станцияға қабыршақ мұз да, Жайықтағы су деңгейінің төмендеуі де қауіп төндірмейді деп айтылған еді…

– Бұл станция тәулігіне 180 мың м³ су өндіруге қауқарлы. Қазіргі таңда ол Челябинск қаласындағы мобильді энергия қондырғылары мен құрылымдар зауытында салынып жатыр, жұмыстардың 80%-ы орындалды. Жобаның жалпы құны – 858 млн теңге. Бас мердігер – «Бекболатовтар құрылыс компаниясы» ЖШС.

Жүзбелі сорғы станциясы өзен бойымен қозғалып, бір мезгілде халыққа суды үздіксіз жеткізетін техникалық мүмкіндікке ие. Ол Бірінші учаскедегі 1939 жылы салынған ескі су көтеру қондырғысын толықтай алмастырады. Себебі болашақта өзеннің суы азайса, жағалаудағы шахталарға су мүлде келмей қалуы мүмкін.

Жаңа нысанды биыл жазда пайдалануға беру жоспарланып отыр.

– Ал осындай үлкен құрылғы Атырауға қалай жеткізіледі?

– Жүзбелі станцияны қала шетіне арнайы жерүсті көлігімен модульдер түрінде жеткізеді. Кейін оларды құрастырып, суға түсіреді.

Су жүйесі онлайн режимде

– Енді басқа жобаларға тоқталсақ. Облыс орталығының сумен жабдықтау жүйесін онлайн бақылау іске қосылды ма?

– Автоматтандыру және цифрландыру жобасы белсенді түрде жүзеге асырылып жатыр. Жалпы алғанда: 56 көтермелі сорғы станциясына деректерді жеткізу құралдарын орнату, көпқабатты және көппәтерлі үйлерге 1240 жалпыүйлік су есептегіш құралдарын қою, су құбырлары желісінде 128 аймақтық су есептеу торабы, таза су қоймаларында 36 деңгей өлшегіш датчик, су құбырлары желісінде 173 қысым датчигі, 106 кәріз сорғы станциясына деректерді жеткізу құралдарын орнату көзделген.

Диспетчерлік орталық

Оқырмандарды көп санмен шаршатпау үшін құралдардың басым бөлігі орнатылғанын айтайын. Мәліметтер онлайн режимде коммуналдық кәсіпорын жанынан құрылған диспетчерлік орталыққа түсіп жатыр. Ал жазға қарай онлайн-мониторинг жүйесі толық іске қосылғанда, бізде құбырлардағы қысым өзгерістерін бақылауға, апаттарға жедел әрекет етуге, су тұтыну көлемін көруге және су шығынының себептерін анықтауға мүмкіндік беретін нақты көрініс пайда болады.

Құралдарды орнату жұмыстарын Alem EPC және NSC Construction мердігер ұйымдары жүргізуде. Жобаның жалпы құны – төрт миллиард теңге.

«Қазып, тастап кетті»: апатты кәріз жүйесін ауыстыру неге тоқтап қалды?

– Қаладағы 39,7 шақырым апатты кәріз желілерін кезең-кезеңімен ауыстыру жұмыстары қалай жүріп жатыр?

– Өте қиын болып тұр. Барлығын үш кезеңде орындау жоспарланған еді. Құны тиісінше 4,8 млрд, 3,3 млрд және 1,9 млрд теңге болатын. Жобалық-сметалық құжаттаманы (ЖСҚ) қалалық тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық бөлімі тапсырысымен «Стримлайн» ЖШС әзірлеген.

Бірінші және екінші кезеңдегі жұмыстарды «Сапа құрылыс» компаниясы ұтып алған, ал үшінші кезеңді «Агидель-Ас» компаниясы атқаруы тиіс еді. 2024 жылы белгілі бір көлемде жұмыс жасалды: Авангардтың 2 және 3 ықшамаудандарында, Балықшыда, сондай-ақ Кұлманов пен Тайманов көшелерінде 7,5 шақырым кәріз желісі ауыстырылды. Бірақ өткен жылы мердігерлер жұмыс істемеді деуге болады.

Біз бірнеше рет оларға да, тапсырыс берушіге де жазбаша түрде жүгіндік, қала басшылығын да хабардар еттік. Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық бөлімінің тарапынан бақылау әлсіз екенін, жұмысты тез әрі сапалы жүргізу қажеттігін айттық. Бірақ іс айтарлықтай алға жылжыған жоқ.

Мұнда бір нәрсені түсіну керек: қазір ауқымды кәріз сорғы станцияларын (КСС) күрделі жөндеу жұмыстары қатар жүргізілуде. Сондықтан кәріз желілерін ауыстыру да қатар жүруі тиіс. Әйтпесе оң нәтиже болмайды! Егер жаңа КСС-ке ескі апатты желілер қосылып қалса, көпқабатты үйлердің жертөлелері мен айналасы тағы да лас суларға толып, тұрғындардың шағымдары қайталанады…

– Бұған мердігерлердің өз уәждері бар шығар?

– Олар жобалық-сметалық құжаттамада (ЖСҚ) көп қателік бар, сондықтан түзету қажет дейді. Жақсы, келісемін. Бірақ оны жедел жасау керек еді, ал түзету жұмыстары тұтас бір жылға созылды. Соның салдарынан кей жерлерде жерді қазып тастап, жұмыс тоқтап қалды. Енді тұрғындар бізге шағым айтып отыр.

Айта кетейін, қазір қаладағы – орталықта, Авангардта, Балықшыда, Привокзальныйда... кәріз желілерін жаңарту бойынша ЖСҚ әзірленіп жатыр. Бұл жобаны «Шахар-Көкше» ЖШС мамандары демеушілік көмегі аясында, яғни бюджет қаражатынсыз дайындауда. Олар өздерінің санация технологиясын ұсынып отыр: бұл әдісте өздігінен ағатын коллекторларды жаңарту траншея қазусыз жүргізіледі. Бірақ алдымен сол 39,7 шақырымды аяқтау қажет.

– Атыраудың шеткі аудандарындағы жеке сектор әлі күнге дейін септиктерді пайдаланып отыр. Оларға өркениет игіліктері қашан жетеді?

– Жаңа кәріз желілері қазір Мирас және Жұлдыз сияқты ірі тұрғын массивтеріне төселіп жатыр. Қосымша көшелерде қысыммен жұмыс істейтін коллекторлар жүргізілуде. Әрбір үй иесі өз септигіне «Гном» типті кәріз сорғысын орнатуы тиіс болады. Ол сорғы ағынды суларды қысымдық коллекторлар арқылы шағын КСС-ке айдайды, ал одан әрі магистральдық коллекторларға жеткізіледі.

– 2024 жылдың жазында Австрияның ILF Consulting Engineers компаниясы Атырау үшін жаңа кәріз жүйесі мен жаңбыр суын ағызу жүйесін әзірлеуді ұсынған еді. Қандай шешім қабылданды?

– Бұл компания тұжырымдаманы әзірлеу үшін қомақты қаржы сұрады. Алайда қаражатты жұмсау орынсыз деп танылды, себебі қаржыландыруды аса қажет ететін басқа да проблемалық бағыттар мен жобалар бар. Сонымен қатар қаржыландыруға қатысты басқа да нюанстар болды.

КСС қорғау аймақтары бүкіл қалада бұзылған

– Сіз ауқымды КСС жөндеуін атап өттіңіз…

- Қаладағы 85 КСС-тің 45-і апатты жағдайда деп танылды. Қазір алғашқы тоғыз жөнделген станция біртіндеп пайдалануға беріліп жатыр. Қараша айында тағы жеті станцияны күрделі жөндеуден өткізуге мердігерлер анықталды. Бұдан бөлек, 16 КСС бойынша жобалық-сметалық құжаттамаға сараптаманың оң қорытындысы алынды, ал тағы 13 КСС-ке ЖСҚ дайындалып жатыр.

Лесхоз» ықшамауданындағы жөнделген КСС

Сонымен қатар, 15 шағын КСС-ті күрделі жөндеуге арналған жобалар әзірленуде. Олар да өте нашар жағдайда: Нұрсая, Болашақ ықшамаудандарында, әйелдер колониясы маңында… Бұл станциялар қала бойынша орналасқан, бірақ жер үсті құрылыстары жоқ болғандықтан көзге аса түсе бермейді.

Егер бәрі жоспарға сай жүрсе, бірнеше жылдан кейін барлық КСС-ті жаңарту деңгейі 85%-ға жетеді.

– Қиындықтар болды ма?

– Иә, бірінші кезеңде жер асты суларының деңгейі өте жоғары болғандықтан, тереңдігі тоғыз метрге дейінгі үлкен резервуарлар мен коллекторларды ауыстыруға кедергі келтірді. Сондай-ақ жұмысқа басқа құрылыстардың тым жақын орналасуы және электр, газ, су құбыры сияқты басқа коммуналдық желілердің болуы қатты бөгет жасады. Әрбір КСС-тің радиусы 50 метр болатын қорғау аймағы бар, ол жерде ешқандай құрылыс салуға болмайды. Бірақ жер телімдерін бөлген кезде бұл талап сақталмаған. Қала бойынша барлық 85 КСС-тің айналасында жанар-жаңарай бекеттері, қонақүйлер, жеке үйлер өте жақын тұрғызылған.

– Сонымен қатар, бұдан екі жыл бұрын су құбырларын ауыстыру жұмыстары басталды. Олардың көбі жарты ғасыр бұрын салынған еді.

- Құны 2,8 млрд теңге болатын бірінші кезең толық аяқталды. Барлық көрсетілген аудандар ескі металл құбырлардың орнына жаңа пластик су құбырларына қосылды. Екінші кезеңнің жұмыстары 1,7 млрд теңгеге бағаланды, мұнда он позицияның алтауы орындалды. Ал үшінші кезеңнің құны – 2,2 млрд теңге, ол биыл басталып, осы жылы аяқталмақ. Мердігер – «Бекболатовтар құрылыс компаниясы» ЖШС.

Текше метр судың бағасы 1700 теңге болуы мүмкін еді

– 2025 жылдың 1 қаңтарынан бастап сараланған тариф енгізілгеннен кейін кәсіпорын оның бағасын көтеруге өтінім беруді жоспарлап отыр ма?

– 1 қыркүйектен бастап облыстық табиғи монополияларды реттеу комитетінің департаменті  сараланған тарифті қолдануды тоқтатты. Бұдан бөлек, 1 қарашадан бастап жеке тұлғалар үшін су тарифі 123 теңгеден 99 теңгеге дейін төмендетілді.

Әрине, бұл кәсіпорын экономикасына теріс әсер етеді. Өйткені бізде жеткізушілер алдындағы міндеттемелер бар, жалақы қоры, салықтар бар… Бұл тариф көктемге дейін қолданылады деп болжануда.

– Ал одан кейін ше?

– Білмеймін, көреміз. Ең болмаса тарифті бастапқы қалпына келтіру керек. Жалпы, «Тарифтерді қалыптастыру ережелеріне» сәйкес, стратегиялық тауардың мемлекеттік реттеуге жататын құнын бір монополист көтерсе, автоматты түрде басқа монополистердің тарифтері де өседі.

Яғни «Атырау Жарық» өз қызметінің құнын көтергенде (ал «Атырау облысы Су Арнасы» КМК үшін бөлек электр энергиясы тарифі бар), біз де соны жасауымыз керек еді. Бірақ бізге рұқсат берілмеді. Бәлкім, біз мемлекеттік кәсіпорын болғандықтан, кез келген уақытта мемлекеттік бюджеттен қолдау ала алатындықтан шығар.

– «Атырау облысы Су Арнасы» шығынға жұмыс істеп жатыр ма? Мысал келтіріңізші.

– Бухгалтерлік баланс бойынша – иә. Бірақ жыл сайын шығын көлемі едәуір азайып келеді. 2022 жылдың қорытындысы бойынша шығын шамамен 1,3 млрд теңге болса, 2023 жылы бұл көрсеткіш 700 млн теңге көлемінде болды, ал 2024 жылы небәрі 70 млн теңгеге жуықтады. Менің ойымша, дұрыс басқару мен лайықты тариф болған жағдайда кәсіпорынды тіпті пайдаға шығаруға болады. Бірақ! Мемлекеттік бюджеттің қолдауы бәрібір қажет. Әйтпесе біз су құбырларын, кәріз желілерін ауыстыруға, КСС-ті жөндеуге, автопаркті жаңартуға кететін миллиардтаған шығынды көтере алмаймыз.

Егер мұның бәрі тек тариф есебінен жасалса, онда оның бағасы орасан зор – текше метрі 1700–1800 теңге болар еді.

– Қараша айында КМК жекешелендіруге жататын нысандар тізіміне енгізілді. Бұл қаншалықты орынды? Жеке меншік иесі тарифті көтеріп жіберуі мүмкін ғой.

– Мен мемлекеттік кәсіпорын басшысы ретінде мемлекеттік қызметшілерге теңестірілгенмін, сондықтан кейбір сұрақтарға пікір білдіре алмаймын. Бұл менің құзыретіме кірмейді.

Жабуға да, пайдалануға да болмайды: Атырау булану алаңдарының тағдыры 

– «Сасық сай» мен «Квадрат» булану алаңдарын рекультивациялау қалай жүріп жатыр? Алғашқы жоспарға сүйенсек, барлық жұмыстар әлдеқашан аяқталуы тиіс еді.

– «Сасық сайдың» бір бөлігі АМӨЗ балансында, ал бір бөлігі қала әкімдігінің қарамағында. Қала тарапынан рекультивация жұмыстары әлдеқашан аяқталған, ал зауыт жағынан төрт блоктың екеуі әлі бітпей тұр. Себебі жұмыстар кезінде зауыттың ағынды суларын төгетін жер болмаған.

Сасық сайдағы қоқиқаздар. ӨКҚ бейнежазбасынан стоп-кадр.

«Квадрат» алаңын оң жағалаудағы кәрізді тазарту құрылысы (КТҚ) іске қосылғаннан кейін аяқтау жоспарланған. Бірақ оның құрылысы созылып кетті.

– Қазір булану алаңдарына қандай ағынды сулар қайдан төгілуде?

– Атыраудың сол жағалауынан шығатын тәулігіне 15-16 мың текше метр барлық ағынды сулар сол жағалаудағы КТҚ-қа түседі. Ол жерде тазартылып, кейін «Сасық сайға» төгіледі. Біздің кәсіпорын мамандары ай сайын сынама алады, су таза, иіссіз. Соңғы екі жылда бұл су айдынынан қоқиқаз бен басқа да құстар байқалып жүр. Бұл деректер қоршаған орта жағдайының оң көрсеткіші болып табылады.

Ал оң жағалаудың лас сулары әлі күнге дейін ешқандай тазартусыз «Квадратқа» төгілуде.

– 2021 жылы сот «Квадратты» пайдалануға тыйым салды. Осыдан кейін «Атырау облысы Су Арнасы» мерзімін кейінге шегеруді сұрады, ол өткен жылдың 30 маусымында аяқталды. Ал сот шешімін орындау талабы күшінде тұрғанда, «Квадраттың» қазіргі құқықтық мәртебесі қандай?

«Квадрат». ӨКҚ бейнежазбасынан стоп-кадр.

– Біз тағы да мерзімді кейінге шегеруді сұрадық, себебі оң жағалаудағы КТҚ құрылысы әлі аяқталған жоқ. Қалалық ТКШ бөлімінің (құрылысқа тапсырыс беруші) дерегіне сәйкес, нысан іске қосу-реттеу жұмыстарын қоса алғанда 2026 жылдың соңына дейін тапсырылуы тиіс. Егер қазір «Квадратты» жапсақ, оң жағалаудың ағынды суларын төгетін жер болмайды. Ал әзірге біздің ұзарту туралы өтінішіміз сотта қаралуда.

– «Глобус» экологиялық-құқықтық бастама орталығы дәл осы «Квадратқа» төгілетін ағынды суларға байланысты сіздің кәсіпорынға сотқа арыз түсірді. Қай деңгейде қаралып жатыр?

– Талап арызда төгінділерді толық тоқтату талабы қойылған. Бір ай бұрын ол Атырау қалалық сотының өндірісіне қабылданды.

– Мен «Глобус» орталығының жетекшісі Галина Черноваға және оның көпжылдық еңбегіне үлкен құрметпен қараймын. Бірақ біздің кәсіпорын бұл талап бойынша тиісті жауапкер емес екенін атап өткім келеді. «Квадрат» біздің баланста емес, оң жағалаудағы КТҚ құрылысына тапсырыс беруші де емеспіз. Яғни, қанша қаласақ та, жағдайға ықпал ету мүмкіндігіміз жоқ.

– Бастапқыда булану алаңдарын рекультивациялаудың түпкі мақсаты – оларды толық жабу болатын. Жоспар бойынша, КТҚ-да тазартылған ағынды суларды әртүрлі кәсіпорындар техникалық қажеттіліктерге пайдалануы тиіс еді. Бірақ менің білуімше, ешбір компания бұл мүмкіндікті пайдаланған жоқ.

– Қарабатаннан кейбір мұнай-газ компаниялары тазартылған ағынды суды сатып алуға қызығушылық танытқан еді. Олар сол жағалаудағы КТҚ-ға келіп, сынама алды да, сонымен тоқтады.

Атырауда сумен қамту жөніндегі инженерлерді даярлау жоспарлануда

– Кәсіпорынның алдағы ірі жоспарлары қандай?

– Жоспар бойынша облыстың барлық аудандарын сумен қамтамасыз ету біздің КМК арқылы орталықтандырылып басқарылатын болады. Бірнеше жыл бұрын бізге Исатай және Мақат аудандары қосылған, ал өткен жылдың желтоқсанынан бастап Құрманғазы мен Қызылқоға аудандары да қосылды. Кезекте қалған басқа аудандар тұр. Барлық жерде біздің филиалдар ашылады.

Бұл шешім аймақтағы су шаруашылығы нысандарының материалдық-техникалық базасын жақсарту, олардың кәсіби қызмет көрсетуін қамтамасыз ету және халықты сапалы сумен жабдықтау мақсатында қабылданды. Ауылдардағы салыстырмалы жаңа су тазарту құрылыстарының дұрыс пайдаланылмауы салдарынан істен шығып, қайтадан жаңасын салуға тура келген мысалдар аз емес.

– Мамандар бүкіл облысқа жеткілікті бола ма?

– Кадрлар өте аз. Бүкіл КМК-да «Сумен қамтамасыз ету және су бұру» мамандығы бойынша жоғары білімі барлар санаулы ғана. Батыс Қазақстанда мұндай профильдегі мамандарды даярлайтын бірде-бір жоғары оқу орны жоқ! Ал бұл мамандық өте сұранысқа ие, соның ішінде су шаруашылығы нысандары бар мұнай-газ-химия саласында да қажет.

Осыған байланысты Атырау мұнай және газ университеті осындай мамандарды даярлауды жоспарлап отыр. Бұл бағытта Ғылым және жоғары білім министрлігіне тиісті өтінім берілді. Университет ректоры ғана емес, облыс әкімі де бұл жоспарды қолдады, аталған мамандыққа грант бөлу мүмкіндігі қарастырылуда. Ал біз өз тарапымыздан дуалды оқыту үшін өндірістік алаңдарымызды ұсынуға дайынбыз.

– Сұхбатыңыз үшін рақмет!

Лев ГУЗИКОВ

Автор түсірген, «АЖ» мұрағатынан және КМК ұсынған суреттер

Бүгін, 18:28