Мың жыл бұрын ешқандай құралсыз Күннің тұтылуын дәл болжаған астрономдар таңғалдырды

Aikyn.kz ежелгі халықтың ғарыштың құпияларын дәл табу себептерін zmescience.com материалына сүйеніп түсіндіреді.

Юкатан түбегінің қақ ортасында мың жыл бұрын майя халқының «күн сақтаушылары» деп аталған астрономдары Айдың қозғалысын соншалықты дәл бақылағаны таңғалдырады. Олар күн тұтылуларын бірнеше жүз жыл бұрын болжай алған. Жаңа зерттеуде ғалымдар Джон Джастесон мен Джастин Лоури олардың тұтылу кестелерін қалай жасағанын алғаш рет ғылыми түрде баяндаған.

Зерттеушілердің жазуынша: «Тұтылу кестесінің ең ерте нұсқасы күрделі емес. Ол ай күнтізбесіндегі 405 айдан тұратын кестенің қайта өңделген түрі болған. Әр ай 29 немесе 30 күнге созылған». 

Бұл жүйе кейіннен 350-1150 жылдар аралығында майя өркениеті аумағында байқалатын әрбір күн тұтылуды болжайтын астрономиялық есептеу жүйесіне айналды.

Қазіргі адамға Дрезден кодексіндегі иероглифтер мен сандардан тұратын тор сияқты көрінетін сегіз беттік тұтылу кестесі түсініксіз болуы мүмкін. Бірақ майятанушылар үшін ол – ғарыштық ырғақтың дәл құрылымы. Бұл кесте 405 Ай күнтізбесіндегі айларды (шамамен 32 жылды) қамтиды. 69 жаңа айды, оның 55-і күн тұтылуы мүмкін уақытты белгілейді. Әрбір жаңа ай тұтылу басталуы ықтимал сәт. Көптеген нүктелер алты айлық интервалмен (шамамен 177 күн) орналасқан. Дәл осы уақыт ішінде Ай қайтадан Жер мен Күнге қатысты бұрынғы қалпына оралады.

Бұған дейін ғалымдар әр кесте алдыңғысы аяқталған соң қайта басталады деп болжаған. Бірақ Джастесон мен Лоури мұның дұрыс еместігін дәлелдеі. Олар майялар 223 айлық және 358 айлық циклдерді қолданғанын анықтады. Бұл қазіргі ғылымда белгілі Сарос және Инэкс циклдеріне дәл келеді.

Сарос циклі – 18 жыл 11 күн 8 сағат. Осы уақыттан кейін Күн–Жер–Ай жүйесі тұтылуға қолайлы дәл геометрияға қайта оралады. Инэкс циклі – 29 жыл (10 571 күн шамасында). Бұл да тұтылулардың белгілі бір заңдылығын қалыптастырады.

Зерттеушілердің айтуынша: «Тұтылу кестесін дәл осы интервалдармен қайта бастау «күн сақтаушыларына» бұл жүйені мыңжылдықтар бойы үздіксіз жаңартып отыруға мүмкіндік берген».

Майя халқы үшін күн тұтылуы – жай астрономиялық құбылыс емес, ғарыштық ескерту, құдайлардың белгісі іспетті оқиға болған. Күннің қараңғылануы құдай қаһарының немесе әлемнің қайта жаңаруының символы деп түсіндірілген. Алайда олардың болжамдары мифке ғана емес, буыннан-буынға жалғасқан нақты астрономиялық деректерге сүйенген.

Зерттеушілер кестенің уақыттық ауқымын қайта құрастырғанда, оның шамамен б.з. 1083-1116 жылдарына сәйкес келетінін анықтаған. Тағы бір қызық жайт. Егер сол кестелерді жаңа бастау нүктелерінен қайта есептесе, онда дәл осы әдіс қазір де тұтылуларды болжай алар еді. 

Тұтылуларды осынша дәл болжау – телескопсыз, гравитация заңын білмей, қазіргі астрономиялық есептеу құралдарын қолданбай-ақ жүзеге асқан. Маялықтар аспанға табандылықпен қарау, ұқыпты есеп жүргізу және математикалық ойлау қабілеті арқылы бақылауды болжамға айналдырған.

Бүгінде біз компьютерлермен тұтылуларды мыңдаған жылдарға дейін дәл есептей аламыз. Бірақ мың жыл бұрынғы майя астрономдары дәл осыны өз көздерімен, өз есебі арқылы жасағаны таңдандырады. Олардың қаруы – аспан, санау жүйесі және әлем сандармен сөйлейді деген сенім ғана еді.

Сараптама, зерттеу мақала, күнделікті өзекті ақпаратты «Айқынның» TELEGRAM арнасынан табасыз.