Нағыз өнер тасада қалды: Төрімізге балдыр батпақ фильмдер шығып кетті

“Әуелде сөз болған. Сөз Құдайда болған. Сөз Құдай еді” дегендей, әуелде Кино өнер еді, өнердің көркемдік-эстетикалық құны, философиялық маңызы, әлеуметтік шындығы болушы еді. Өнер адам жанының терең қатпарларына үңіліп, психологиялық анализ жасайтын сипатқа ие еді. Өнер осысымен Өнер еді. Кино сонысымен Кино еді. Қазір оның бірі де жоқ. Кино тек коммерциялық, кассалық табысымен өлшенетін - сауықтық құралға айналды. 

Миллиондап, миллиардтап жинаған кино кино да, жинамағаны “кәкәй” болды. Мейлі, ол кешегі Венеция мен Канн, Локарноны дүрілдеткен, бүгінде әлемнің ірі кинематографистері жоғары бағалап, санасатын Дәрежан Өмірбаевтың фильмі болсын, егер касса жинамаса оның да құны көк тиын есебіне шықты.  Оған “пішту” дейтіндер табылды.  Бұндай түсініктің қалыптасуына сол дүниелерді жасаған поп-мәдениеттің, тобырлық мәдениеттің өкілдері ғана емес, шалағай журналист, шатпақ жазарман да үн қосты. Осыдан екі жыл бұрын “Кино орталықтың фильмдері неге қаржы таппайды” деген тақырыппен, жаптым жала, жақтым күйе сипатындағы, бір жақты, киноға қарсы ақпараттық науқан жүрді. Сол науқанға талай шалағай мен шатпақ айқайға ұран қосты.  Құдай атқанда, бұл дүрмекке Мәдениет министірі Айда Балаева мен ҰКҚО-ның төрағасы Құрманбек Жұмағалиев, Қазақфильмдегі Айдаржон Умаров та күш біріктірді. Күш қосып, біріккендерінің дәлелі сол биылғы мемлекеттік питчингте авторлық фильмнің ірі, белді өкілдері Данияр Саламат пен Асқат Күшіншереков сияқты режиссерлерді өткізбей, қырқып түсірді. Қолдау білдірмеді. Одан бөлек, төраға Құрманбектің әркездегі сұқбаттары мен жазбаларында авторлық фильмдерге қырын қарап, киноны тек кассамен өлшейтіндігі байқалып жүрді. Ал Қазақфильмнің уақытша басшылығы мен Министр Балаева ұлттық кино өкілдеріне дискриминация жасап, киностудияның бағытын ойын-сауық, балдыр-батпақ фильмдерге қарай бұрды. Негізінде бәрі керісінше болуы керек еді. Министр білікті басшы, сәулелі менеджер болса, ең алдымен нағыз өнерге, авторлық киноға араша түсіп, оны тобырлық фильмдерден қорғап қалуы тиіс-тін. Қазақфильм мен ҰКҚО-ы басшылығының да міндеті сол еді. Тіпті, министрдің өзі бастама көтеріп,  кино өнеріне мәңгі бақи араша болатын Франциядағыдай киноинститутын ашып беруді қолға алу қажет-тін. Ал бұлар, «Масғұт»-тағы суды тобырға қосылып өздері де ішті, елге де ішкізді. Киноинституты ашылып, киносыншылар мен кинотанушылардың іргелі мектебі қалыптаспай кино өнер ретінде салтанат құрады деу бос әуре. Министірліктің киносаласындағы басты назарда ұстайтын, қолға алуы тиіс мәселесі осы киноинституты болуы тиіс. 

Ойлап қараңызшы, осы 10 жылға жуық уақыттың ішінде миллиондап, миллиардтап қаржы тапқан фильмдерден бүгінге не қалды? Түк те қалған жоқ. «Миллиондап, миллиардтап тапты» деген ақпараттан басқа түк жоқ. Тек сол дүниелерді жасаған продюсерлер ғана байыды. Ақша көп қалтадан бір қалтаға аунап түсті. Бар болғаны сол. Қазіргі таңда олардың көркемдік, рухани маңызы біздің ой-санамызды қаншалықты қоректендіріп жатыр? Оларды біз қайыра көреміз бе? Қоғамның мәдени дамуына олардың қандай да бір  ықпалы боп жатыр ма? Жоқ қой, түк те жоқ! Керісінше, ойсыз қоғамның қалыптасуына удан бетер қауіп болуда. Ал Дәрежандар мен Эмирлердің туындылары өз уақытында бәлендей ақша таппаған шығар, бірақ олардың фильмдері мәңгілік ел руханиятына қызмет ете бермек. Қәзір де көресің, кейін де көресің, жүз-екі жүз жылдан кейін де көре бермексің. Себебі, онда ой бар, ойды орап берген көркемдік бар. Эстетика, мазмұн бәрі сонда. Достоевский мен Камюдың шығармалары қаншалықты өміршең, бұл туындылар да, бұл деңгейлес авторлық фильмдер де соншалықты өміршең болмақ. 

Мысалы, осы Дәрежан, Эмир, Әділхандар 2010-жылдардың басында өздерінің сол кездегі фильмдерін түсіретін кезде әр жобаны өте қиындықпен алды. Олар сол жобаға қаржы алу үшін Қазақфильмнің табалдырығын тоздырған. Кейбірінің өте ауыр психологиялық күйді бастан кешіргенін білем. Ал, сол кезде, солардың фильмімен қатар шыққан «Ликвидатор», «Сказ о розовым зайце», Назарбаев жайындағы картиналардың авторлары киностудия президенті Ермек Аманшаевтың кабинетіне желіп барып, желкілдеп шығатын. Сол «Розовыйлар» прокаттан қаржы тауып, біраз дүрліктіріп, бағанағы авторлардың туындысын көлеңкесінде қалдырған. Ең бастысы, оларға киностудия президентінің бүйрегі қатты бұратын. Қәзір ше, сол «Розовый»-дың өміршеңдігін Эмирдің фильмдерімен салыстыруға келе ме?! «Уроки гармонии» қайда, «Розовый заяц» қайда?! Жанында жіп есуге жарамайды ғой. 

Қорыта келгенде, Балаеваға да, басқасына да айтарымыз, Достоевский жазды дейтін бір сөз бар «Бүкіл дүниеннің қайғысы – сәбидің бір тамшы көз жасына татымайды» деген. Сол секілді, миллиондап, миллиардтап қаржы тапқан қазақ киноларының бәрін жинап келсең де, олардың құны – Дәрежан Өмірбаевтың бір кадрына да татымайды. Соны білу керек!

Елзат ЕСКЕНДІР.