Өлке тарихының жаршысы

Қостанайда облыстық тарихи-өлкетану музейінің 110 жылдығына арналған «Музейлер және тарихи-мәдени мұра: өткені, бүгіні мен болашағы» атты ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Іс-шараға мәдениет саласының өкіл­дері, ғалымдар, өлке­тану­шылар, музей қызмет­керлері қатысты.

Салтанатты іс-шараның ашылу рәсімінде об­лыстық Мәдениет бас­қармасының басшысы Құрал­бек Атамұ­ратов мұражай ұжымын құттықтап, өңірде музей ісін дамыту бағытында біраз шаруа атқа­рылып жат­қанын тілге тиек етті.

«Кейінгі жылдары облыстық тарихи-өлкетану музейінің ғима­ратына күрделі жөндеу жұмыс-тары жүргізіліп, инженерлік-комму­никациялық жүйесі, қасбеті мен шатыры жаңартылды. Қазір ғима­ратты жарықтандыру жұмыс­тары жүріп жатыр. Араға отыз жыл салып музей экспозиция­сын за­манауи талаптарға сай қайта жасау жұмыстары бас­талды. Реэкс­позиция келесі жылы аяқта­лып, музей іші жаңа кейіпке енеді. Алдағы жылы облыс әкімі Құмар Ақсақаловтың қолдауымен музей кеңейтіліп, бейнелеу өнеріне арналған тағы бір жаңа арт-нысан ашылмақ. Бұл жергілікті суретшілер мен қол­өнер шеберлерінің шығарма­шылығына үлкен қолдау болаты­ны сөзсіз. Құрметті музей қызмет­керлері, мұндай ауқымды өзгеріс­тер сіздерге зор сенім, үлкен жауап­кершілік артады. Болашақта ұлттық құндылықтарымызды сақ­тап, насихаттау жолындағы еңбек­те­ріңіз жандана берсін!», деді басқарма басшысы.

Ғылыми конференцияның алқа отырысында музей тарихына, мәдени мұраны сақтау, оны насихаттау мәселесіне қатысты соны пікір, сүбелі ой айтылды. Музейдің ғылыми хатшысы Нәзима Оташева көпшілікті мұражайдың ғылыми зерттеу жұмыстарымен таныстырып, музей қорына жаңа келіп түскен құнды жәдігерлер жөнінде баяндап берді.

Тәжірибелі маманның ай-туынша, облыстық тарихи-өлкетану музейінің қызметкерлері өткен ғасырдың 80-жылдарынан бастап еліміздің орталық архивтерінде, Мәскеу, Санкт-Петербург, Омбы, Орынбор, Челябі, Ташкент қалала­рындағы мемлекеттік архивтерде болып, өлке тарихына қатысты көптеген құжат тапқан. Бүгінде музей қызметкерлері жәдігерлер қорын толықтыру мақсатында Президент архивінде, Орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбалар архивінде, Орталық мемлекеттік архивте ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатыр.

Бұл бағыттағы жұмыстар нәти­ж­есіз емес. Мәселен, Орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар мен дыбыс жазбалар архивінен Әлжан Байғуриннің 1929 жылдың 20 қаңтарында өткен дәрігерлердің үшінші Қостанай округтік конференциясына қатысушылармен бірге түскен суреті табылып отыр.

«Алаш қайраткері, ғалым, дәрігер, педагог Әлжан Махмұтұлы Байғуриннің халыққа сіңірген еңбегі зор. Қостанайдағы орыс-қазақ училищесін және реалдық училищені, Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген. Алаш қайраткері Торғай қазақтарының 2-облыстық және Қостанай қазақтарының уездік съездерін өткізуге атсалысқан. 1920–1922 жылдары Мәскеу университетінің медицина және қоғамтану факультеттерінде қатар оқыған. 1922 жылы Ташкенттегі Орта Азия университетіне ауыса­ды. 1929 жылдан Қазақ АКСР-нің Денсаулық сақтау халық комиссариатында қызмет атқар­ған. Алматы медицина институты клиникасының дәрігері, кафедра меңгерушісі болған. Баспасөз бетінде түрлі аурулар, одан сақтанудың жолдары және оған қарсы күрес туралы көптеген мақала жария­лайды. Медицина саласын­да ал­ғашқылардың бірі болып кан­дидаттық диссертация қорғаған. 1937 жылы саяси қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбаны болды. 1956 жылы есімі қайта ақталды», дейді Нәзима Оташева.

Орталық мемлекеттік архивтен табылған құнды құжаттардың ішінде Тобыл өңірінің атақты байы Бермұхамед Алдияровтың бірнеше суреті бар. Фотосуреттер шамамен 1890–1900 жылдары түсірілген.

«Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейіне келушілердің көбі, әсіресе, этнография залын­дағы көне жәдігерлерге қызығу­шылық танытып жатады. Ақ киіз­ден басылып, зерленген айыр қал­пақ, жібек шапан, былғарыдан жасал­ған кісе белбеу, күміспен күп­тел­ген, ақық, перуза тастар қонды­рылған аса сәнді әйел ер-то­қымы, зерлі жіптермен оқа­ланған қамзол, өзбек жібегінен тігілген көйлек, шығыс үлгісіндегі әшекейлі табақтар шындығында да көздің жауын алып тұрады. Келушілер бұл жәдігерлердің иесі кім болған, кім ұстаған деп сұрап жатады. Қым­бат дүниелерге қарап-ақ, оның қа­рапайым адам тұтынған заттар емес екенін байқауға болады. Музей­дің түсім құжаттарына үңілсек, бұл жәдігерлер музей қоры­на сонау 1928 жылдары ВК(б)П-ның Қостанай губкомы арқылы келіп түскенін көреміз. Бәрі – сол жылдары байлардан тәркіленіп алын­ған заттар. Оның көбі Бермұха­­мед Алдияровтың отбасына тие­сілі. Б.Алдияров Қостанай округіне қарасты бұрынғы Сарыой болысының (қазіргі Қарабалық ауданы) басқармасы болған кісі, № 10 ауылда тұрған. Ел арасында өңінің қаралығына қарай Қара болыс атанған», дейді мұражайдың ғылыми хатшысы.

Нәзима Қуанышбайқызының айтуынша, 2025 жылы Қостанай қаласының тұрғыны Жұмабике Тұяқова музей қорына көне сан­дық, құман және басқа да тұрмыс­тық заттарды әкеп тапсырған. Ол заттардың ішінде шамамен ХІХ ғасырдың соңында жасалған көне құман да бар. Бұл дүние­лер тапсырушыға әжесі Жұмакүл Күзембаевадан мұра болып қалған. Ал Жұмакүл әжейдің әкесі Омар Исмаилов (Досов) Бестөбеде болыс басқарған, мал мен мүлкі тәркілеп, Қостанай округі аума­ғынан көшіріліп жібергенше, Жітіқара ауданының №8 ауылында тұрған.

«Бір кезеңде жеке адамның немесе бір әулеттің тұтынған заттары бұл күнде ұлттық мәдени құндылыққа айналып, қазақ халқының қолданбалы-сәндік өнерінің сирек кездесетін туындылары болып отыр. Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі­нің қазақ қолөнері жиынты­ғын қалыптастыруға осындай жә­дігерлер негіз болды. Қаншама жылдар сырғып өтсе де, хас шебер­дің қолынан шыққан бұйымдар өзіндік мәнін жоймай, музейдің аса құнды жәдігерлеріне айналып отыр», дейді музей маманы.

Іс-шараға Астана қаласынан арнайы келген музейтанушы Жолбарыс Нұрсерік музей ісіндегі жобалау жұмысы бойынша, зергер Дастан Хамзин қазақтың зергерлік бұйымдары жөнінде шеберлік сағатын өткізді.

«Жалпы, қазақтың музей ісінің пайда болғанына екі жылдан кейін екі жүз жыл толады. Қазан төңкерісіне дейін Қазақстанда төрт музей болған деп айтылып жүр. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де небәрі 15 шақты музей жұмыс істеп тұрған. Соның ішінде Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейінің орны ерекше. Қостанай музейінің қорында 150 мыңда жәдігер бар. Оның ішінде Әбілхан Қастеевтің картиналарының түпнұсқасын көріп қуанып отырмын. Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі дегенде, менің есіме бірден «Тобыл ойшылы» түседі. Түпнұсқасы Ұлттық музейде тұр. Соның өзі сіз­дерге үлкен мақтаныш. Соны­мен қатар 110 жылдық тарихы бар музейдің ғимараты күрделі жөндеуден өтіп, жаңадан реэкс­позиция жүргізіліп жатқаны қуантады», дейді музейтанушы.

Салтанатты іс-шара аясында мұражайдың 110 жылдығына орай жарық көрген «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» атты ғылыми-көпшілік және көркем альбомның тұсаукесер рәсімі өтті. Сондай-ақ музей қорынан алынған құнды жәдігерлерден тұратын «Асыл мұра» атты көрме ашылды.

Қостанай облысы