Осы аптада АҚШ та С5+1 нұсқасындағы саммит өтеді

Осы аптада АҚШ-та С5+1 нұсқасындағы саммит өтеді. Бұл жиынға Қазақстанмен қатар Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан басшылары қатысады. Кездесуден тараптар толайым табыспен оралуға үмітті.

Себебі әңгіме ауаны – энергетика, сирек металдар мен минералдар турасында өрбуі мүмкін. Әлбетте тың технология, цифрландырумен қоса көлік және логистика салаларында да серіктестікті нығайту көзделген. Жалпы қазіргідей геосаяси, геоэкономикалық құбылмалы уақытта өлшеп, пішетін өзекті мәселе жетерлік.

5+1 саммиті – саяси ұйым немесе экономикалық одақ емес. Президенттердің пікір алаңы. Мемлекеттер өз мүддесін, өңір мәселесін көтеріп, мәміле орнататын мәжіліс. Нақты АҚШ-пен 2-ші мәрте өткелі тұр. Алғаш 2 жыл бұрын Нью-Йоркке жиылған. Ол кезде Орталық Азия басшылары Джо Байденмен бас қосты. Бұл жолы тараптар Вашингтонда Дональд Трамппен кездеседі.

Нұриддин Сұлтанмұратов, саясаттанушы:

- Біріншіден, бұны бастаған әрине АҚШ болатын. С5+1 форматында. Бұл дегеніміз АҚШ-тың осы аймаққа қызығушылығының артуын білдіреді. Трамп әкімшілігі билікке келгеннен кейін сыртқы саясатқа мәнді аса бермейді және Орталық Азия назардан тыс қалады деген ойлар болды. Бірақ көріп отырғанымыздай, АҚШ әкімшілігі Сыртқы саясатқа ерекше назар бөліп отыр.

Жуырда Президент Ақ үй өкілдерін қабылдады. Олар да ұзақ мерзімді ынтымақтың басым бағыттарын айқындауға ықыласты екенін айтты. Ал Қазақстанның қалауы – Америкамен сауда-экономикалық және инвестициялық серіктестікті серпілту. Бірақ қаржы тарту үшін қажыр қажет, - дейді экономист Қажыгелді Шамбыл. 

Қажыгелді Шамбыл, экономист:

- Америкаға барған кезде Қазақстанның делегациясы үшін үлкен мақсаты болу қажет. Жалпы инвестиция тартуда мынадай бір саясат бар. Біз инвестордың келуін күтеміз. Бізде инвестиция тарту емес, қазіргі таңда инвестицияны күту саясаты тұр. Қазақстанда белгілі бір мемлекеттік қызметі бар адамдар инвестор қашан келеді деп күтпей, өзі жеке делегация болып, әрбір компания басшысының, әрбір шетел акционерлерінің есігін қақса да оған арланбау қажет. 

Экономист алып АҚШ-қа барып, ақша таппай келу үлкен айып,-деп отыр. Сондықтан саммитке сайланған делегация мүшелері мүмкіндікті мүлт жібермеу керек. Ал жаһандық, аймақтық және климаттық қауіпсіздіктер Орталық Азия басшыларының еншісіндегі мәселе. Мысалы, Ауғанстанның тұрақтылығы алқада бас құрайтын алтылық үшін де маңызды. 2040 жылға қарай суға жаһандық сұраныс та ұсыныстан 40 пайызға асып кетуі мүмкін. Сондықтан климаттың өзгеруіне қарсы күрес те өзекті. Қасым-Жомарт Тоқаев жаһандық проблеманы шешу үшін саяси күш-жігер мен экономикалық ресурсты жұмылдыру жайын айтып жүр. Сондай-ақ Президент елдің азық-түлікпен қамтуда өңірлік хаб ретінде қалыптасуға қауқарлы екенін де көтерді. Себебі Батыс пен Шығыс арасында құрлықтағы 80 пайыз көлік біз арқылы өтеді. Осылай Орта дәліз тасымалдау уақытын екі есе қысқартып, тауар айналымын айтарлықтай арттыра алады. Сирек металдарды игеруге иек артсақ, жарық беруде жарылқай аламыз.

Нұриддин Сұлтанмұратов, саясаттанушы:

- Біздің аймақ балама энергия экспорттаушы болуы мүмкін. Бірақ осы кезде бізге басқа да альтернативті транзитті жолдарды дамыту керек. Бұл жерде Каспий теңізі арқылы немесе АҚШ-тың бұрыннан айтып жүрген солтүстік-оңтүстік бағыт, яғни Орталық Азиямен, біздің оңтүстігімізде көршілес жатқан мемлекеттермен байланыс. Яғни Ауғанстан, Пәкістан, Үндістанға энергия көздерін тасымалдау және сауда көлемін арттыру.

Жалпы АҚШ-пен байланыс орнату Орталық Азия үшін ортақ олжа. Себебі Америка әлемдегі экономикалық, саяси әрі әскери тұрғыдан мықты мемлекет. Орталық Азия да осал емес. Табиғи ресурстарға бай өңір ретінде халықаралық қатынас пен сауда-экономикалық әрі гуманитарлық ынтымақтың маңызды субъектісі ретінде позициясын бірте-бірте нығайтып келеді.

Авторлары: Нысаналы Ығыл, Асхат Қарақойшиев