Қағаз ақша өткеннің еншісінде ме, әлде қолданыста қала бере ме: қазақстандықтар қайсын таңдайды?

Қазақстан қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға сенімді түрде көшіп жатыр: адамдар телефонмен төлеуге дағдыланып, банктер цифрлық сервистерді дамытып келеді, бұл ретте мобильді аударымдарды бақылау күшейтілді. Атап айтқанда, 2026 жылғы қаңтардан бастап банктер бірқатар критерий бойынша операцияларды қадағалап, жүйелі табыс белгілері байқалса, деректерді салық органдарына береді. 

Краткий пересказ текста от Tengri AI Этот текст сгенерирован ИИ

2026 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстанда мобильді аударымдарды бақылау күшейтілді: егер операциялар белгілі бір критерийлерге сәйкес келсе, банктер мәліметтерді салық органдарына береді. Осы орайда елде екіұдай жағдай сақталуда: қолма-қол ақшасыз төлемдер қарқынды өсіп жатыр, бірақ қолма-қол ақша әлі де айналымнан жоғалған жоқ. Ұлттық банктің мәліметінше, халықтың қолма-қол ақшасыз операцияларының саны үш жылда 82 пайызға өсіп, 2025 жылы 188,4 триллион теңгеге жетті. Сонымен бірге айналымдағы «тірі» ақша көлемі де артуда: 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша ол 4,9 триллион теңгені құрады. Әртүрлі қала тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, көпшілігі ыңғайлы болғандықтан қолма-қол ақшасыз төлемді жөн көреді, дегенмен кейбір адамдар шығындарды бақылау оңай болғандықтан әлі де қолма-қол ақшаны таңдайды. Өңірлік ерекшеліктер де сақталуда: бірқатар облыстарда «тірі» ақша жиі қолданылады, ал қолма-қол ақшасыз операциялардың негізгі бөлігі ірі қалаларға тиесілі. Әсіресе шағын бизнес саласында, ең алдымен базарларда қайшылық байқалады. Сатып алушылар көбінесе QR немесе аударым арқылы төлеуге дайын, бірақ кәсіпкерлердің өздері қолма-қол ақшаны қалайды. Кәсіпкерлер мұны банктік комиссиялармен, салық жүктемесімен, жалдау ақысымен, тексерулермен және заңсыз саудамен бәсекелестікпен түсіндіреді. Сонымен қатар, кейбір сатып алушылар бұған түсіністікпен қарап, сатушыларды қолдаймыз деген ниетпен карталардан ақшаны әдейі шешіп алады. Бұл ретте шығындар мен қолайсыздықтар туралы әңгімелердің астарында айналымның бір бөлігін көрсетпеу, демек, салықтан жалтару ниеті де жатуы мүмкін. Қорытындылай келе, Қазақстанда экономиканы цифрландыру қарқынды жүріп жатыр, бірақ шағын бизнестің бір бөлігі оны ыңғайлы құрал ретінде емес, қосымша қысым ретінде қабылдайды.

Осы үрдіс аясында кері реакция да байқалады: кәсіпкерлер жиі қолма-қол төлеуді сұрайтын болды. Неге QR-код пен онлайн-банкинг дәуірінде сатушылар қағаз ақшаны қалайтынын түсіну үшін Tengrinews.kz тілшілері Алматы базарларының біріне барып қайтты.

Қазақстандықтар қолма-қол ақшасыз төлеуді жөн көреді

Кейінгі үш жылда Қазақстан цифрлық төлемдер бағытында айтарлықтай алға басты. 

Ұлттық банк мәліметінше, халықтың қолма-қол ақшасыз операциялары көлемі 82 пайыз өсіп, 2025 жылы 188,4 триллион теңгеге жетті.

Бұл тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасауға ғана емес, жеке тұлғалар арасындағы аударымдарға да қатысты.

"Бұл қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуымен, халықтың мобильді және интернет-банкингті белсенді пайдалануымен және төлем инфрақұрылымының кеңеюімен байланысты", - деп түсіндірді Ұлттық банк өкілдері. 

Статистика бойынша, қазақстандықтар қолма-қол ақшаны сирек қолданатын болған. Ресми мәліметтерді адамдардың өздері де растап отыр. Біз бүгінде адамдардың қызметтер мен сатып алулар үшін қалай төлегенді жөн көретінін білу мақсатында шағын сауалнама жүргіздік. Сауалнама нәтижесі мынадай болды:

"Мен қолма-қол ақшасыз төлегенді жөн көремін, өйткені ұсақ тиын алып жүру ыңғайсыз, дүкендерде қайтаратын ақша табыла бермейді. Онлайн төлем оңай әрі ыңғайлы. Бірақ кейбір қызмет үшін, мысалы маникюр - шеберлер қолма-қол төлеуді сұрайды. Яғни, егер мен осы қызметке баратын болсам, алдын ала  ақша шешіп аламын", - дейді Ақтау тұрғыны Мария. "Мен қолма-қол ақшасыз есеп айырысқанды ұнатамын, өйткені бұл өте ыңғайлы. Қолма-қол ақша ұстап жүрудің қажеті жоқ, ал телефон әрқашан қолыңда. Оған бірнеше банктің мобильді қосымшасын орнатып алғанмын", - деп бөлісті Алматы тұрғыны Айгүл. "Қолма-қол ақшасыз төлеймін, себебі бұл ыңғайлы. Сөмке, әмиян алып жүрудің, сатушының қайтаратын ақшасы бар ма, жоқ па деп уайымдаудың қажеті жоқ. Бүгінде тіпті көшеде қайыр сұрайтындарда да онлайн-банкинг бар. Әзірге ештеңені өзгерткім келмейді. Бұл қолайлы", - дейді респондент Асхат. "Мен қолма-қол ақшаны жөн көремін. Онлайн ақша байқалмай жұмсалып кетеді, ал қолда бар ақшаның шығынын бақылау оңайырақ", - дейді сауалнамаға қатысушылардың бірі Бауыржан. Қолма-қол ақша айналымы өсіп жатыр

Расында, қолма-қол ақша толығымен қолданыстан шығып қалды деп айтуға болмайды. Кейбір қазақстандықтар сауалнама барысында қағаз ақшаны қалайтындарын айтады. Ресми мәлімет те осындай үрдісті көрсетіп отыр:

картадан ақша алу операцияларының саны үш жыл ішінде 7 пайыз азайған; бірақ қолма-қол ақшаға айналдырылған қаражат көлемі 29 пайыз өсіп, 27,6 триллион теңгеге жетті. 

Мұны былай түсіндіруге болады: қазақстандықтар картадан ақшаны сирек алатын болған, бірақ алса, бірден қомақты соманы шешеді.

Бұл көріністі толықтыратын тағы бір қызықты дерек. Ұлттық банк мәліметінше, 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша айналымда 4,9 триллион теңге қолма-қол ақша болған, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 8 пайыз көп.

Салыстырмалы түрде:

2023 жылы бұл көрсеткіш 3,6 триллион теңге болды, 2024 жылы - 4 триллион, 2025 жылы - 4,6 триллион.

Көріп отырғанымыздай, айналымдағы қолма-қол ақша көлемі кейінгі үш жылда, қолма-қол ақшасыз төлемдер сияқты қарқынды болмаса да, өсуін жалғастырып келеді. 

Сонымен қатар, Қазақстанда есеп айырысудағы өңірлік ерекшеліктер сақталып отыр.  Ауылдық және шалғай аудандарда әлі де қағаз ақша жиі қолданылады - бұл төлем инфрақұрылымының аз дамуымен және табыс деңгейімен байланысты.

Мәселен, Ұлттық банктің 2024 жылғы әлеуметтік зерттеуі қолма-қол ақша көбінесе мына өңірлерде қолданылатынын көрсетті:

Жамбыл облысында, Шығыс Қазақстан облысында, Атырау облысы. 

Ал қолма-қол ақшасыз операциялардың негізгі бөлігі ірі қалаларда шоғырланған. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Алматы, Астана, Шымкент пен Түркістан облысына жалпы көлемнің 70 пайызы және барлық операциялар санының 60 пайызы тиесілі:

Алматы көш бастап тұр -  94,8 триллион теңге сомамен 5,3 миллиард операция. Одан кейін Астана - 16,8 триллион теңгемен 1,37 миллиард операция. Шымкент - 11,5 триллион теңгемен 884,6 миллион операция. Түркістан облысы - 6,1 триллион теңгемен 605,8 миллион операция.

Ұлттық банк бұл үрдіс пен айырмашылықты былай түсіндіреді:

"Халық арасында қолма-қол ақшаға деген сұраныс бірқатар фактордың, соның ішінде азаматтардың қалыптасқан әдет мен талғамының, қолма-қол ақшасыз сервистер қолжетімділігінің, сондай-ақ төлемдер сипаты мен көлемі әсерінен сақталып отыр". 

Неге шағын бизнес қолма-қол төлем сұрайды: базардан репортаж

Осылайша, Қазақстанның ақша айналымында екіұштылық байқалады деген қорытындыға келуге болады. Бір жағынан қолма-қол ақшасыз операциялар қарқынды өсіп жатса, екінші жағынан қағаз ақша көлемі де артып келеді.

Бұл жерде мәселе кәсіпкерлердің ұстанымында болса керек. Бұл үрдіс әсіресе базарларда айқын байқалады. Сондықтан тілшілеріміз Алматыдағы базарлардың біріне барып, сатушылармен тілдесіп қайтты.

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Кәсіпкерлердің айтуынша, сатып алушылар негізінен қолма-қол ақша ұстап жүрмейді, QR немесе банктік аударымды қолданады. 

Дегенмен, сатушылардың өздері әлі де қолма-қол ақшаны құп көреді.

"Бізге нәпақа табу керек, жалдау ақысын төлейміз. Одан кейін салық бар. Салықтан бөлек, зертхана күн сайын тауар алады (сапаны тексеру үшін - ред. еск.). Шығынымыз көп", - деп шағымданды суретке түсуден бас тартқан, бірақ сөресін түсіруге рұқсат берген көкөніс сатушысы.

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Кәсіпкерлердің қолма-қол ақшаны таңдауына тағы бір себеп - заңсыз саудамен бәсекелестік.

"Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу кезінде банктерге комиссия төлеуге мәжбүрміз. Бұл бізге мүлдем тиімсіз. Ал көшедегі заңсыз саудагерлер ештеңе төлемейді. Тек біздің саудамызды бұзады. Өмір осындай. Ерекше ештеңе жоқ, бала-шағаны асырасақ болды", - дейді сатушы әйел.

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Нәтижесінде, біздің байқауымызша, жаңа үрдіс қалыптасып келеді: қолма-қол ақшасыз төлемнің өсуіне қарамастан, шағын бизнестің бір бөлігі мүмкіндігінше қолма-қол есеп айырысуға қайта көшіп жатыр. 

Біздің тағы бір кейіпкеріміз - кәсіпкер Әлия. Оның жеке кәсіпкерлігі бар, базарда ет сатады. Ол да қолма-қол ақшасыз төлемнің тиімсіз екенін жасырмайды.

"Қолма-қол ақша болса аламыз, болмаса аударыммен аламыз", - деген ол QR немесе карта арқылы есеп айырысу үшін банктер ұстайтын пайыздың тым жоғары екенін айтты. 

Оның сөзінше, комиссия мен салық жүктемесіне байланысты ет саудасындағы табыс маржасы тым азайып кеткен.

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Бір қызығы, кейбір сатып алушылар бұл мәселеде сатушыларды қолдап отыр. Олар былай дейді:

"Маған қалай төлесем де бәрібір, қолма-қол ма, әлде аударым ба. Бірақ мен қолма-қол ақшаны таңдаймын, өйткені бұл саудагерлерге тиімдірек. Олар мұнда күн сайын еңбек етеді, бұл олардың негізгі табысы". 

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Кәсіпкер Әлияның пайымдауынша, салық айналымнан емес, нақты пайдадан алынуы керек:

"Мен етті осы есіктен кіргізіп, таразыға қоямын, қасымда отырып, қаншаға алғанымды, қаншаға сатқанымды және қанша пайда қалғанын есептесін. Сол пайдадан барып осы үш пайызды алсын (шағын бизнес жеңілдетілген тәртіппен төлейтін айналымнан алынатын үш пайызды меңзеп отыр - ред. еск.). Солай болуы керек".

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Сондай-ақ Әлия өзі сияқты кәсіпкерлер мұндай мәселелермен қайда жүгінерін білмейтінін және жұмыс істеу жағдайы қиындап бара жатқаны сезілетінін жеткізді.

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Айта кетсек, базардағы түсірілім кезінде біз бірнеше рет сауда жасадық - кейбір сатушылар ақшаны картадан қай жерден алуға болатынын көрсетіп, қолма-қол төлеуді ашық сұрады. 

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Көпшілігі жұмыс мәселелерін камера алдында талқылағысы келмейтінін айтып, бізбен тілдесуден мүлдем бас тартты.

Бұл тек төлем жасау ыңғайлылығы туралы пікірталас емес

Қолма-қол ақшасыз төлем қазақстандықтардың көпшілігі үшін қалыпты жағдайға айналды, бірақ кәсіпкерлердің бір бөлігіне бұл өзгеріс ауыр тиді. Экономиканы  цифрландыру бизнестің қарсылығына тап болды: кәсіпкерлер саудадағы теңсіздік пен шығынның - комиссия, алым, жалдау ақысы мен инфляция өскеніне шағымданады.

Сондықтан көптеген адам табысын сақтап қалудың жолы ретінде қолма-қол ақшадан ажырағысы келмейді. Алайда мұндай түсіндірменің астарында айтыла бермейтін басқа жасырын себептер болуы мүмкін: нақты айналымды жасыру мен салықтан жалтару, бұл - заң бұзушылық.

Бұл тек төлем жасаудың қай түрі ыңғайлы деген пікірталас емес, көпқырлы күрделі мәселе.

Еске сала кетейік, 1 қаңтардан бастап жеке тұлғалардың мобильді аударымдары салықтық бақылауға алынуы мүмкін. Бұған мынадай жағдайлар негіз болады:

қатарынан үш ай бойы ай сайын 100 түрлі адамнан аударым алу; осы аударымдардың жалпы сомасы үш айда бір миллион теңгеден асуы.

Тек осы екі шарт бірдей сәйкес келген жағдайда тексеру басталады - әр критерийдің жеке мәні жоқ. 

Тағы оқыңыз:

“Make Tenge Great Again“. Доллар бағамы неге құбылып тұр және ол экономикаға қалай әсер етеді?

Флипперлер қалай ақша табады және арзан пәтерді қайдан іздейді?

Авторлары: Светлана Антонова, Болат Айтмолда

Дайындаған: Айнұр Қапышова