Қазақ хандары неге өз баласын емес, басқа сұлтанды мұрагер етіп қалдырды

Түркілік «жол» және биліктің мұралану қағидаты

Тарих ғылымдарының кандидаты, ассистент-профессор, әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті «Қазақстан тарихы» кафедрасы меңгерушісінің орынбасары Еділ Нояновтың айтуынша, түркі мемлекеттерінде биліктің мұралану жүйесі мүлдем басқа қағидатқа негізделген.

— Түркілерде, соның ішінде Түркі қағанатында билік әкеден балаға емес, жолына қарай — ағасынан інісіне, інісінен ағасының баласына (әулеттегі жасы үлкеніне) өтетін жүйе қалыптасты. Мұндай жүйе Мұқан қағанның билігі кезінде (553-572 жылдар аралығы) болды. Бұл әулет ішіндегі билік үшін талас-тартыстың алдын алды, — дейді ол.

Тарихшының түсіндіруінше, бұл жүйе моңғолдардағы мұрагерлік дәстүрден түбегейлі өзгеше болған. Моңғолдарда билік әкеден балаға, баладан немереге тікелей өтіп отырған. Алайда Дешті Қыпшақ даласына келген Шыңғыс ханның ұрпақтары жергілікті ортаға бейімделуге мәжбүр болды.

— Қазіргі Моңғолия жерінен келген Шыңғыс ұрпақтары мәдениеті мен дәстүрі әлдеқайда дамыған жергілікті қыпшақ тайпаларының ықпалына түсті. Олар қыпшақ тілінде сөйледі, исламды қабылдады, ең бастысы — билікті мұраландыруда түркілік жолды ұстануға мәжбүр болды, — дейді Еділ Ноянов.

Қазақ хандығындағы тақ сабақтастығы

Бұл үрдіс Қазақ хандығының алғашқы кезеңінен-ақ байқалады. Алғашқы хан Керей қайтыс болғаннан кейін билік оның баласына емес, хандықты бірге құрған немере туысы Жәнібекке өтті. Кейін Жәнібектен соң хан тағына Керейдің ұлы Бұрындық отырды. Бұрындықтан кейін ғана Жәнібектің ұлы Қасым хан билікке келді.

Тарихшының айтуына қарағанда, мұндағы басты өлшем — жасы, жолы, әулет ішіндегі орны. Сондықтан билік әрдайым тікелей әкеден балаға өте бермеген.

Алайда Қасым ханнан кейін бұл дәстүр бұзылды. Билік оның баласы Мамашқа тікелей көшті. Бұл қадам Қазақ хандығында саяси дағдарыстың басталуына себеп болды.

— Қасымнан кейін билікті мұралану жолы бұзылды. Мамаш хан болған тұста Қазақ хандығының уақытша әлсіреу кезеңі басталды. Тарихта 1521-1538 жылдар аралығы дәл осындай кезең ретінде сипатталады. Мамаш хан ұзақ билік ете алмады. Одан кейін хан тағына Қасымның емес, оның ағасы Әдіктің ұлы Тақыр отырды. Тақыр ханнан кейін Қасым ханның інісі — Жәнібектің кенже баласы Әдіктің ұлдары Қожа-Ахмет (1526-1535), Тоғым (1526-1538) хандар билік құрды. Бұл ішкі қайшылықтарды күшейтті, — дейді Еділ Ноянов.

Мұралану тәртібінің бұзылуы және оның салдары

Ассистент-профессордың сөзінше, Қазақ хандығында тақтың мұралану тәртібінің бұзылуы бірнеше рет ауыр салдарға әкелген. 1538-1580 жылдар аралығы Қасым ханның ұлы — Хақназардың билік етуімен, Қазақ хандығының «қайта өрлеу» кезеңімен белгілі.

1580-1582 жылдары Жәдіктің ұлы Шығай, 1582-1598 жылдары Шығайдың ұлы Тәуекел билік етіп, қазақ халқының этникалық аумағының бірігу кезеңі мен қазақ халқының қалыптасу үрдісі толық аяқталды.

— Ал Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін оның баласы Қайып, артынша тағы бір баласы Болаттың билік етуі хандықта бытыраңқылықтың басталуымен және осы жүйенің шайқалуымен тікелей байланысты. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама сияқты қасіретті кезеңдер — соның салдары, — дейді ол.

Тарихшы бұл дәстүрдің әлеуметтік мәні қазақтың күнделікті тұрмысынан да байқалатынын мысал ретінде келтірді.

— Мысалы, 30 жаста болсаңыз да, әкеңіздің ағасының 18 жастағы баласы қара шаңыраққа келгенде сізден бұрын атасының құрметін немесе сыйын алуы мүмкін. Қазақ мұны «жолы үлкен» деп түсіндіреді. Бұл — дала заңы, — дейді тарихшы.

Еділ Нояновтың пікірінше, Шыңғыс ұрпақтарының XIII ғасырдан XIX ғасырдың алғашқы ширегіне дейін, яғни 1822 жылы Орта жүзде, 1824 жылы Кіші жүзде хандық билік жойылғанға дейін тақта отыруы — осы бейімделудің нәтижесі.

— Олар билікті сақтап қалу үшін түркілік басқару жүйесін қабылдады. Сондықтан қазақ хандарының өз баласын емес, басқа сұлтанды мұрагер етуі — тарихи заңдылық, — деп түйіндеді ол.

Еске салайық, бұған дейін Қазақ хандығында салық қалай жиналғаны туралы жазғанбыз. Тарих ғылымдарының кандидаты, әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университетінің доценті Эльмира Телеуованың айтуынша, хандықтағы салық жүйесі көшпелі мал шаруашылығы мен жартылай отырықшы егіншілікке тікелей бейімделген.