Атакәсіпке мұрагер қалмай бара ма?

Еліміздің мал шаруашылығы саласында алаңдатарлық үрдіс байқалады – ауылдағы фермерлер мен малшылардың жасы ұлғайып, олардың орнын басар жас буын азайып бара жатыр. Бұл ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан да, әлеуметтік тұрақтылық тұрғысынан да көңілде алаң тудырады.

Суреттерді түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Кеңес дәуірінен кейін кеңшарлар мен ұжымшарлар таратылып төрт түлік малдың көбі халықтың қолы­на өткені белгілі. Алайда кейінгі жылдары құрылымдық өзгерістер болды. Ұлттық статистика бюросының дерегіне қарасақ, бүгінде малдың шамамен 45 пайызы фермерлер мен шаруа қожалықтарына, 10 пайызы ­ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына тие­сілі. Қалған бөлігі жеке үй шаруашылықта­ры­­ның еншісінде. Елде 9 млн-ға жуық ірі қара, ­4,6 млн­ жылқы, 23 млн-нан астам қой-ешкі, 300 мың­ға жуық түйе бар.

Малдың тең жартысын ұстап отырған фермерлер – халықты таза ет, сүт, қымызбен қамтамасыз етіп отырған басты күш. Олар соғым маусымында да, жәрмеңке кезінде де негізгі жеткізушілердің қатарында. Бірақ мемлекет тарапынан берілетін қолдаудың теңгерімсіздігі олардың еңбегіне кедергі болып тұр. Субсидия мен жеңілдіктердің 70–80 па­йызы бар болғаны елдегі малдың 10 пайы­зын ұстайтын ірі кәсіпорындарға тиесілі.

Соған қарамастан, фермерлер өз еңбегімен ұлттық тағам мен дәстүрді сақтап отыр. Әсіресе жылқы шаруашылығы кейінгі жиырма жылда айтарлықтай өрістеді. Егер 2005 жылы елде ­1,3 млн жылқы болса, бүгінде 4,6 млн-ға жет­кен. Соның 75 пайызы фермерлердің үлесін­де. Бұл – олардың халық сұранысына бейімде­ліп, экономикалық әрі мәдени тұрғыдан өмір­шең бағыт ұстанып отырғанының айғағы.

Нақтылай түссек, басқа түлік түріне қа­ра­ғанда жылқыны бағу жеңіл. Ол қыстан тебінмен шыға алады. Бұл фермерге жем-шөп тұрғысында үнем. Бұған қоса, халқымыз тегіс жылқы етін тұтынады. Қымыз тұтыну көрсеткіші де жылдан-жылға өсіп келеді. Сондай-ақ жылқы мінсең көлік қой. Міне, Үкіметтің субсидиялық қолдауынан көп жағдайда тысқары қалып отырған фермерлер өз әрекеттерін халық сұранысымен сәйкес ұстап, ұлттық құндылықтарымыз бен тағамымызға адалдық танытып, елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде халықтың ең сенімді серігіне айналып отыр. Мен мұны «мал өсірудің фермерлік стратегиясы» деп атағанды жөн көрдім.

Алайда фермерлердің орта жасы бүгінде 50 мен 70 аралығында. Көпшілігі ата кәсіпті жал­ғастырып жүрген аға буын. Ал олардың ба­ла­лары мен немерелері малға келуге ниетті емес. Мысалы, Шығыс Қазақстанның Ка­тонқа­рағай ауданындағы Өрнек ауылында ­мал ­ұс­тайтын негізгі азаматтардың жасы 60-тан асқан. Балалары қалада, фермерлік бей­нетті өмірден бойын аулақ ұстайды. Бұл үрдіс жалғаса берсе, он бес жылда ауылдар малдан, ел ата кәсіптен айырылуы мүмкін.

«Қазір менің 40–50 жылқым, бірнеше сиырым бар. Бірақ ұлдарым ауылға оралғысы жоқ. Өйткені мемлекеттен қолдау аз, малмен күн көру ауыр. Қымыз өндіргеніміз үшін берілетін аздаған субсидия да тоқтады», дейді жергілікті фермер Бақытжан Метченов.

Бұл – Өрнекке ғана тән емес, бүкіл елге ортақ жағдай. Егер бүгінгі буын кетсе, ертеңгі күні олардың орнын басатын адам қалмайды. Бұл – ауылдардың босауына, мал санының азаюына, ақырында азық-түлік қауіпсіздігіне төнетін қауіп. Ал субсидия мен мемлекеттік қолдаудың 70–80 пайызы небәрі 10 пайыз мал ұстайтын ірі кәсіпорындарға тиеді.

Жастардың мал шаруашылығына келме­уінің басты себебі – қолдау жүйесінің күрделі әрі тиімсіздігі. Субсидия алу үшін құжаттық кедергілер көп, ақпарат жетіспейді, ал шалғай аудандарда инфрақұрылым мен интернет тапшылығы сезіледі. Мәселенің бір ұшы мемлекеттік саясаттағы теңсіздікте жатыр. Субсидия алу тәртібі күрделі, көп құжатқа қол жеткізу қиын. Жоғарыда айтқандай, көптеген ауылда интернет пен кеңес беру орталықтары жоқ. Шекаралық өңірлердегі фермерлер бұл тұрғыда тіпті шет қалып отыр.

Негізінде фермерлерді қолдаудың мемлекет үшін стратегиялық маңызы зор. Әсіресе шекаралық өңірлерде. Еліміздің кең байтақ даласы, әсіресе оның шекаралық өңірлері фермерлер мен олардың малынан босап қа­латын болса, бұл еліміз үшін үлкен қатер. Шын мәніне келгенде, әрбір фермер – пат­риот. Қазақ фермерлерінің ерліктері ­Америка ковбойларынан артық болмаса, кем түспей­тіні анық. Сондықтан фермерлерді мемлекет­тік тұрғыдан қолдау маңызды.

Фермер Елмұрат Әмірешевтің айтуынша, «жер мен малдан айырылған ауыл – шекара­дан айырылған ел». Бұл сөздің астарында үлкен шындық бар. Шекара бойындағы ауыл­дар боса­са, бұл ұлттық қауіпсіздікке де тіке­лей әсер етеді. Расында да, фермер – ауыл мен мем­лекеттің шынайы тірегі, жердің қорғаушысы.

Сарапшылар мен ауыл белсенділері Үкіметке нақты ұсыныстар ұсынып отыр. Бірін­шіден, шекаралық шалғай өңірлерде мал шаруашылығын жалғастырғысы келетін жастарға арнайы грант пен 5 жылдық қолдау бағдарламасын енгізу ләзім. Екіншіден, субсидия алу процесін жеңілдетіп, электронды жүйелерді ауылға қолжетімді ету аса ма­ңызды. Үшіншіден, шағын фермерлерге арналған жеке субсидиялық пакет әзірленіп, мал азығын дайындау мен өнім өткізуді қамтуға тиіс. Төртіншіден, аға буын фермерлерге мотивациялық төлем белгілеу арқы­лы олардың тәжірибесін жастарға үйрету ісін ынталандыру керек. Бесіншіден, ауыл фермерлерінің үнін еститін ұлттық кеңес құрып, олардың пікірін мемлекеттік шешімдерге енгізу тетігі қажет.

Мал шаруашылығы – тек экономикалық сала емес, ұлттық болмыс пен дәстүрдің діңгегі, ел қауіпсіздігінің тірегі. Егер фермерлерге тең мүмкіндік берілмесе, қазақ халқы ата кәсіптен, ал ауыл – өз жанынан айырылуы мүмкін.

Сұңғатолла ӘЛІПБАЙ,

«Egemen Qazaqstan»

газетінің ардагері