Қазақ тарихындағы тағдыршешті құрылтайлар: Ұлы кеңестер сабақтастығы

Құрылтай ұғымы және оның тарихи мәні

Құрылтай – түркі-моңғол әлемінде ерте заманнан қалыптасқан жоғары деңгейдегі кеңес, аса маңызды мемлекеттік мәселелерді шешуге арналған ресми жиын. Түркі қағанаты дәуірінен бастап, кейін Шыңғыс хан империясында Құрылтай ұлы хан сайлау, ел басқару жүйесін бекіту, әскери жорық бағыттарын айқындау, заң-жосық қабылдау сынды түбегейлі шешімдер қабылдайтын негізгі саяси алаң қызметін атқарды.

Шыңғыс хан дәуірінде «Ұлы Құрылтай» мемлекеттің ең жоғарғы билік органы саналды. Дегенмен, 1259 жылы Мөңке хан қайтыс болғаннан кейін жалпы моңғолдық құрылтай дәстүрі әлсіреп, әрбір ұлыс өз ішіндегі құрылтайлар арқылы маңызды шешімдер қабылдай бастады. XV–XVIII ғасырларда бұл дәстүр түркі мемлекеттерінде, соның ішінде Қазақ хандығында да жалғасын тапты.

Мемлекет басшысы Ұлытауда өткен Ұлттық құрылтайдың алғашқы отырысына құрылтай шақыру – ертеден келе жатқан ата дәстүріміз екенін атап өткен болатын.

– Бабаларымыз маңызды мәселелерді осындай алқалы жиында талқылаған. Халық өзара ақылдаса отырып, бір тоқтамға келген. Мұндай шешімдер бүкіл елді біріктірген. Төл тарихымызда ұлт тағдырын шешкен құрылтайлар болған. Оның көбі халқымыз үшін маңызды кезеңде өткізілген. Талас құрылтайынан кейін Алтын Орда дербес мемлекет болды. Қарақұм және Ордабасы құрылтайлары жұртымызды ел қорғауға ұйыстырды. Орынбордағы бірінші қазақ құрылтайында Алаш партиясы құрылды. Екінші құрылтайда Алаш автономиясы жарияланды. Егемендік кезеңінде Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайы өткізілді. Бұл жиында сырттағы қандастарымыз атамекенге шақырылды. Біз бабалар жолын ұстанып, Құрылтай шақыру дәстүрін жаңғырттық, – деген еді Мемлекет басшысы.

Коллаж: Kazinform

Қазақ даласындағы тағдыршешті құрылтайлар

Қазақ тарихында құрылтайлар ел тағдыры таразыға түскен сындарлы кезеңдерде шақырылып, мемлекетті сақтап қалудың шешуші құралына айналды. Бұл жиындар тек әскери одақ құрумен шектелмей, халықтың саяси еркін білдірген, ұлттық бірегейлікті бекіткен маңызды институт қызметін атқарды.

Талас құрылтайы – ұлттық мемлекетіміздің алтын көпірі

Қазақ даласының тарихында ерекше орын алатын маңызды жиындардың бірі – Талас құрылтайы.

XIII ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан құрған ұлы империяның ішкі тұтастығы әлсіреп, ұлыстар арасында билікке, жерге және ықпалға байланысты қайшылықтар күшейе түсті. Осындай күрделі тарихи жағдайда 1269 жылы Талас өңірінде ірі саяси құрылтай өтті.

Бұл құрылтайға Шағатай ұлысының билеушілері, Жошы әулетінің өкілдері және Мауераннахр аймағында ықпалы артқан әскербасылар мен ақсүйектер қатысты. Басқосудағы негізгі мақсат – ұлыстар арасындағы қарым-қатынасты реттеп, әр билеушінің иелік шегін айқындау болды.

Құрылтай шешімі бойынша Шыңғыс хан әулетінің әр тармағы өз ұлысын дербес басқаруға толық құқық алды. Ұлыстардың ішкі істеріне араласпау қағидасы бекітіліп, көшпелі өмір салтына негізделген дәстүрлі басқару жүйесін сақтау қажеттігі атап өтілді. Осылайша орталықтанған империялық билік әлсіреп, жеке хандықтар мен ұлыстардың саяси дербестігі күшейді.

Талас құрылтайы – Шыңғыс хан империясының біртұтас саяси құрылым ретінде өмір сүруінің аяқталғанын айқындаған тарихи белес болды. Сонымен бірге бұл жиын қазақ даласында мемлекеттілік дәстүрінің үзілмей сақталуына ықпал етті. Алтын Орда, Шағатай ұлысы, одан әрі Қазақ хандығы қалыптасатын саяси-этникалық үдерістерге жол ашты.

Коллаж: Kazinform / ЖИ

Қарақұм құрылтайы – қазақ халқының алғашқы ұлт болып ұйысу қадамы

1710 жылы өткен Қарақұм құрылтайы – қазақ халқының сыртқы қауіп алдында алғаш рет жалпыхалықтық деңгейде бас біріктіріп, бірлескен қорғанысқа бет бұрған тағдырлы тарихи жиыны. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында жоңғар шапқыншылығы күшейіп, қазақ жеріне төнген қатер барған сайын ұлғая түсті. Бұл кезең «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» қасіретінің алдындағы ең ауыр, ең шешуші шақтардың бірі болды.

Осындай сын сағатта үш жүздің хандары, сұлтандары, билері мен батырлары Арал теңізінің солтүстік бөлігіндегі Қарақұмда бас қосып, жоңғар басқыншылығына қарсы біріккен әрекет жасау мәселесін талқылады. Құрылтайдың басты мақсаты – бытыраңқы күйдегі қазақ жасақтарын біріктіру, елді жаппай қорғанысқа жұмылдыру және ортақ әскери басқару жүйесін қалыптастыру еді.

Бұл тарихи басқосуға Тәуке хан тікелей ықпал етті. Ол қазақ қоғамындағы басқару жүйесін қайта құрылымдауды ұсынып, елдің қорғаныс қабілетін күшейту үшін сұлтандардың жеке билігін шектеу, үш жүзді билер арқылы басқару тәртібін орнықтыру қажеттігін алға тартты. Тәуке ханның бұл бастамасы мемлекетті орталықтандыруға және сыртқы жауға қарсы тұрарлық саяси-әскери тетік қалыптастыруға бағытталды.

Алайда Қарақұм құрылтайында бірауыздылық бірден орнаған жоқ. Жиынға қатысушылар арасында түрлі пікірлер болды. Кейбір топтар жоңғарларға уақытша бодан болуды жөн көрсе, енді біреулері жаумен ашық қақтығыстан бас тарту қажет деген ұстанымда болды. Осындай екіұдай жағдайда Бөгенбай Ақшаұлы батыр шешуші рөл атқарды. Ол ел намысын оятып, жиналған жұртты жоңғарға қарсы батыл күреске шақырды. Батырдың жігерлі сөзі мен беделі халықтың бағытын айқындап, құрылтайдың тарихи шешім қабылдауына ықпал етті.

Қарақұм құрылтайында жоғарғы қолбасшылық пен хандық билік мәселесі де қаралды. Бас қолбасшылыққа Бөгенбай батыр жетекші ретінде танылса, хандық билік Әбілқайыр ханға берілді. Бұл шешім кейінгі жылдары қазақ жасағының ұйымдасқан түрде әрекет етуіне және жоңғарларға қарсы нақты әскери қимылдарға көшуіне мүмкіндік жасады.

Қарақұм құрылтайы – қазақ халқының бытыраңқылықтан бас тартып, ортақ қауіп алдында ұлт ретінде ұйысуға жасаған алғашқы ірі қадамы. Бұл құрылтай Ордабасы жиынына дейінгі жолды ашып, кейінгі бүкілхалықтық азаттық күрестің саяси және әскери негізін қалады. Қазақтың елдігін сақтап қалуға бағытталған бұл тарихи басқосу ұлт бірлігінің алғашқы үлгісі ретінде халық жадында мәңгілікке орнықты.

Фото: Максат Шагырбай / Kazinform

Ордабасы құрылтайы – қазақ елдігін сақтап қалған ұлы жиын

1726 жылғы Ордабасы құрылтайы – қазақ халқының тарихи санасында айрықша орын алған, ел тағдырын түбегейлі өзгерткен шешуші басқосу. XVIII ғасырдың басында жоңғар шапқыншылығы күшейіп, қазақ жұрты «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» аталған бұрын-соңды болмаған ұлттық қасіретті бастан кешті. Ел күйзеліп, халықтың бір бөлігі босып, мемлекеттіліктің өзі жойылып кету қаупіне тірелген осындай сын сағатта үш жүздің басын қосқан Ордабасы құрылтайы қазақтың тағдырын қайта таразылаған тарихи оқиға болды.

Ордабасы жиыны 1726 жылы Бадам өзені бойындағы Ордабасы тауында өтті. Бұл құрылтайға Қазақ хандығының үш жүзінен хандар, сұлтандар, билер мен батырлар, ел ішіндегі даңқты қолбасшылар жиналды. Атап айтқанда, жиынға Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, Жолбарыс хандар, сондай-ақ Төле би, Қаздауысты Қазыбек би бастаған әр рудың беделді билері мен әйгілі батырлары қатысты. Ордабасы құрылтайы – мазмұны жағынан жалпыхалықтық, ал маңызы тұрғысынан мемлекет тағдырын шешкен саяси-әскери жиын болды.

Құрылтайдың басты мақсаты – жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық азаттық күресті ұйымдастыру еді. Осыған байланысты жиында қазақ жасақтарын бір тудың астына біріктіру, ортақ соғыс жоспарын жасау және біріккен әскердің бас қолбасшысын сайлау мәселелері қаралды. Нәтижесінде үш жүздің келісімімен Әбілқайыр хан қазақ жасақтарының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл шешім қазақтың бытыраңқы әскери күшін бір орталықтан басқаруға мүмкіндік берді.

Ордабасыда қабылданған тарихи шешімдер көп ұзамай өз жемісін берді. Үш жүздің біріккен әскери қимылдарының нәтижесінде қазақ жасақтары 1727 жылы Бұланты-Білеуті шайқасында, ал 1729–1730 жылдары Аңырақай шайқасында жоңғарларға күйрете соққы беріп, ел тарихындағы ең ірі жеңістерге қол жеткізді. Бұл жеңістер қазақ халқының рухын көтеріп қана қоймай, жойылып кету қаупін сейілтіп, мемлекеттіліктің сақталуына шешуші ықпал етті.

Осы тұрғыдан алғанда, Ордабасы құрылтайы – қазақ халқының ұлттық бірлік арқылы аман қалғанын дәлелдеген тарихи кезең. Бұл жиын елдіктің, ортақ мақсат пен жауапкершіліктің символына айналды. Бүгінде Ордабасы төбесінде қазақ халқының тәуелсіздігі мен бостандығы жолында айрықша еңбек сіңірген Ұлы үш биге орнатылған ескерткіш сол бір маңызды құрылтайдың және ұлт бірлігінің мәңгілік белгісі болып тұр.

Коллаж: Kazinform / ЖИ

«Жеті жарғы» – қазақ даласындағы ұлы құрылтайдың жемісі

Тағдыршешті құрылтайлардың қатарына Әз Тәуке хан тұсындағы Күлтөбе құрылтайын да қосуға болады. Бұл жиын тек соғыс мәселесін емес, мемлекетті іштен нығайту, ел ішіндегі алауыздықты тоқтату, құқықтық жүйені қалыптастыру мақсатын көздеді. Күлтөбеде қабылданған «Жеті жарғы» заңдар жинағы қазақ қоғамының ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етіп, сыртқы қауіпке төтеп берудің алғышартын жасады.

Халық жадында «Күлтөбенің басында күнде жиын» деген тіркеспен сақталған бұл кеңесте Қазақ хандығының алғашқы жүйелі заңдар жинағы – «Жеті жарғы» қабылданды.

Тарихи деректерге сүйенсек, «Жеті жарғы» хан ордасында емес, көшпелі дәстүрге сай далалық кеңістікте талқыланып, бекітілген. Құрылтайға қазақтың үш жүзінің игі жақсылары – хандар, билер, сондай-ақ көршілес тайпалардың беделді көсемдері қатысқан. Төле, Қазыбек, Әйтеке билер бастаған билер институты заңның орындалуын қадағалаушы тұлғалар ретінде танылды.

«Жеті жарғы» – тек құқықтық нормалар жинағы ғана емес, қазақ қоғамының тұтастығын сақтауға бағытталған саяси келісім, бірлік декларациясы еді. Онда ел ішіндегі татулық, адам өмірінің құны, діннің орны, билік пен жауапкершілік мәселелері нақты айқындалды. Осы құрылтай арқылы қазақ халқы бір орталыққа бағынған, ортақ заңға сүйенген дербес мемлекет екенін паш етті. Сондықтан «Жеті жарғыны» қабылдаған Күлтөбе құрылтайын қазақтардың тұңғыш жалпыхалықтық құрылтайы деуге толық негіз бар.

Коллаж: Kazinform / ЖИ

Ұлытау маңындағы хандар кеңесі – қазақ мемлекетінің алғашқы құрылтай өткізу дәстүрі

Қазақ даласындағы құрылтай дәстүрін XV–XVI ғасырлардағы Ұлытау өңірінде өткен хандар кеңесінен көруге болады. Ұлытау – географиялық тұрғыдан ғана емес, саяси әрі рухани мағынада да қазақ мемлекеттілігінің алтын діңгегі болған қасиетті өңір. Бұл жерде Алтын Орда хандары таққа отырған, кейін Қазақ хандығының алғашқы билеушілері елдік мәселелерді осы аймақта талқылаған.

Керей мен Жәнібек хандардың дербес Қазақ хандығын құру кезеңінде, сондай-ақ Қасым хан тұсында Ұлытау маңында өткен кеңестерде мемлекеттің ішкі құрылымы, көш-қон аймақтары, көрші елдермен қарым-қатынас, соғыс пен бітім мәселелері қаралған. Бұл жиындарға тек хандар ғана емес, ру-тайпа көсемдері, билер мен батырлар қатысып, ортақ шешім қабылдаған.

Атауы нақты «құрылтай» деп жазба деректерде әрдайым аталмаса да, мазмұны жағынан бұл кеңестер құрылтайға тән барлық белгілерді қамтыды. Хан билігі ақсақалдар мен билер кеңесі арқылы шешілетін бүкіл елге ортақ мәселелер қаралды.

Ұлытау маңындағы хандар кеңестері қазақ қоғамында кеңес арқылы басқару, келісімге негізделген билік дәстүрінің қалыптасуына негіз болды.

Коллаж: Kazinform / ЖИ

Абылай ханды ақ кигізге көтеру – ел тағдырын айқындаған ұлы құрылтай

Қазақ даласындағы тағдырлы құрылтайлар қатарында 1771 жылы Абылай ханды үш жүзге хан көтеру рәсімін де атауға толық негіз бар. Бұл – мазмұны мен мәні жағынан жалпыхалықтық құрылтай сипатында өткен, елдің саяси бағытын айқындаған аса маңызды жиын болды.

XVIII ғасыр – қазақ халқы үшін ең ауыр да күрделі кезеңдердің бірі еді. Жан-жақтан анталаған жау, ішкі алауыздық, ұзаққа созылған соғыстар Қазақ хандығының тұтастығына зор қауіп төндірді. Осындай алмағайып заманда тарихи сахнаға шыққан Абылай хан – өз дәуірінің ғана емес, тұтас ұлт тағдырының символына айналған сирек тұлға. Ол қазақ мемлекеттілігін сақтап қалу жолында күрес жүргізіп, хандықты Орталық Азиядағы ықпалды саяси күштердің біріне айналдырды.

Абылайды үш жүзге ортақ хан көтеру туралы түбегейлі шешім 1771 жылы қабылданды.

Сол жылы күзде қазақтың үш жүзінің игі жақсылары Түркістандағы Әзіреті Сұлтан – Қожа Ахмет Йассауи кесенесінің маңына жиналды. Бұл жиынға тек қазақ рулары ғана емес, алты алаш санатына кіретін қырғыз, қарақалпақ, құрама елдерінің өкілдері де қатысты. Хан сайлау ісіне хан ордасының адамдары, қожа әулетінің беделді өкілдері, діни ғұламалар мен сауда-саттықпен айналысқан ықпалды топтар да араласты. Бұл жиын осылайша жалпыхалықтық құрылтай деңгейіне көтерілді.

Хан сайлау жөніндегі шешім Күлтөбенің басында, Әз Тәуке хан заманынан бері мемлекеттік маңызы бар кеңестер өтетін дәстүрлі жерде жария етілді. Ал хандықты бекітуге арналған құтба-дұға оқу рәсімі Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде өтті. Бұл – хан билігінің тек саяси ғана емес, рухани тұрғыдан да заңдастырылғанын көрсететін маңызды белгі еді.

Абылайды хан сайлау рәсімі қазақтың көне дәстүріне сай ақ кигізге көтеру арқылы жүзеге асты. Үш жүздің ең беделді би-батырлары Абылайды ақ кигіздің үстіне отырғызып, халық алдына шығарды. Бұл – елдің жаңа ханға деген сенімі мен жауапкершілігін білдіретін киелі рәсім болатын. Ақ түс – тазалық пен әділеттің, кигіз – халықтың бірлігінің нышаны саналды. Ханды ақ кигізге көтерген жұрт енді оны өмір бойы қорғауға, қадірлеуге ант бергенімен тең еді.

Фото: gov.kz

Алаш құрылтайлары – дәстүрлі құрылтайдың жаңаша мазмұндағы жалғасы

XX ғасырдың басында қазақ халқы отарлық езгінің күшеюі, жерден айырылу қаупі, ұлттық болмыстың әлсіреуі сияқты сындарлы кезеңді бастан кешті. Осындай тарихи жағдайда қазақ зиялылары дәстүрлі құрылтай идеясын жаңа саяси мазмұнмен жаңғыртып, Алаш құрылтайларын өткізді.

1917 жылы Орынборда өткен Бірінші және Екінші жалпықазақ құрылтайлары қазақ тарихындағы жаңа үлгідегі ұлттық құрылтайлар болды. Бұл жиындарға бүкіл қазақ даласынан сайланған өкілдер қатысып, ел болашағына қатысты ең өзекті мәселелер талқыланды. Құрылтай күн тәртібіне: ұлттық автономия құру, жер мәселесі, халықтық сақшы жасақтау, оқу-ағарту және сот жүйесі, ұлттық үкімет қалыптастыру секілді түбегейлі сұрақтар қойылды.

Екінші жалпықазақ құрылтайында Алаш автономиясы жарияланып, Алаш Орда үкіметі құрылды. Бұл – қазақ халқының заманауи үлгідегі ұлттық мемлекеттілікке жасаған тарихи қадамы еді. Алаш қайраткерлері шешім қабылдауда халық өкілдерінің келісіміне сүйеніп, биліктің заңдылығын құрылтай арқылы бекітті. Бұл тұрғыдан алғанда, Алаш құрылтайлары дәстүрлі қазақ құрылтайларының рухани және саяси сабақтастығын сақтады.

Алаш қозғалысының жеңіліске ұшырауы құрылтай дәстүрінің тарихи маңызын жоққа шығармайды. Керісінше, ол қазақ қоғамының ең сындарлы сәттерінде ақылға жүгініп, ортақ кеңес арқылы жол табуға ұмтылғанын дәлелдейді.

Фото: Ақорда

Құрылтай дәстүрінің жаңа дәуірдегі жалғасы

Қазақ даласындағы құрылтайлардың тағы бір маңызды қыры – олардың жалпыхалықтық сипаты. Құрылтайларға тек хан-сұлтандар ғана емес, ру-тайпа өкілдері, билер мен батырлар қатысып, ел мүддесіне қатысты шешімдер ортақ келісім арқылы қабылданды. Бұл – қазақ қоғамындағы биліктің халықтан алшақ болмағанын, дәстүрлі демократия элементтерінің болғанын көрсетеді. Бұл құрылтайлар бүгінгі Ұлттық құрылтайдың рухани және тарихи негізін құрап, ұлттың бірлікке ұйысу дәстүрінің үзілмегенін дәлелдейді.

Тәуелсіздік жылдарында құрылтай дәстүрі заманауи мазмұнда қайта жаңғырды. 1992 жылы Алматыда өткен Қазақтардың бірінші Дүниежүзілік құрылтайы әлемнің 33 елінен келген қандастарды біріктіріп, дүниежүзі қазақтарының қауымдастығын құруға жол ашты. Бұл – ұлттық бірегейлікті жаңғыртқан тарихи басқосу болды.

Ал бүгінгі кезеңде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың бастамасымен өткізіліп келе жатқан Ұлттық құрылтай – көне дала дәстүрінің заңды жалғасы. Бұл алаңда ел дамуының стратегиялық бағыттары, ұлттық құндылықтар, қоғамдық келісім мен жаңғыру мәселелері кеңінен талқыланып келеді.

Ұлттық құрылтай – мазмұны жаңарғанымен, мәні өзгермеген, елдік мүддені бәрінен биік қоятын ұлы дәстүрдің қазіргі заманғы көрінісі. Ол – Күлтөбедегі кеңестің, Ордабасыдағы ұлы шешімдердің, Алаш мұратын жалғаған тарихи сабақтастықтың айғағы.

Ұлттық құрылтай – ұлы даланың ұрпаққа аманаттаған, ұлтты ұйыстыратын өміршең дәстүр. Ал ертеңгі Ұлттық құрылтай – Ұлы далада ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекеттілік мәдениетінің жаңа белесі.