Қазақстан ба, Өзбекстан ба: Трампты Орталық Азияда қай ел қарсы алады?

АҚШ президенті Дональд Трамп Орталық Азияға сапарлап келуі мүмкін. Мұны Трамптың жаһандық әріптестік жөніндегі арнайы өкілі, Паоло Замполли Uzbekistan 24 телеарнасына берген сұхбатында мәлімдеді, деп timesca.com хабарлады.

Басылымның жазуынша Трамп Өзбекстанға баруға қызығушылық танытқан.

«Оның Өзбекстанға барғысы келетінін білемін», — деді Замполли. Оның сөзінше, Трамп бұл ниетін өзіне жеке айтқан. Арнайы өкіл сапардың қашан өтетінін айтпаған. Әзірге сапарға қатысты ресми хабарландыру да болған жоқ.

Арнайы өкілдің мұны Өзбекстанға сапары кезінде жергілікті телеарнаға берген сұхбатында айтқанын ескерсек, Трамп ОА елдері ішінде бірінші Өзбекстанға бармауы да мүмкін. Өйткені ол бұған дейін Қазақстанға бару мүмкіндігі туралы да ашық айтқан. 2025 жылғы қарашада өткен C5+1 саммитінде одан БАҚ өкілдері Қазақстанға барған алғашқы АҚШ президенті бола аласыз ба, деп сұрағанда, ол: «Меніңше, бұл әбден мүмкін», — деп жауап берген.

2025 жылғы қарашада Трамп Ақ үйде өңірдің бес мемлекетінің президентін қабылдауы кезінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанға шақырды. Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев те Трампты Өзбекстанға келуге шақырған. Әзірге таңдау қайсысына түсетіні белгісіз.

АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубио қазан айының ортасында C5+1 форматындағы министрлер кездесуіне қатысу үшін Самарқандқа баруды жоспарлап отыр. Делегация құрамына 100-ден астам америкалық компанияның өкілдері кіреді деп күтілуде.

Трамптың Оңтүстік және Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілі Серджио Гор да Вашингтонның өңірдегі жұмысына қатысып жүр. Өзбекстанда ол президент әкімшілігінің басшысы Саида Мирзиёевамен бірге Америкалық-өзбек іскерлік және инвестициялық кеңесіне тең төрағалық етеді. Соған қарағанда Трамптың ОА елдеріне сапары Өзбекстаннан басталуы мүмкін.

Өзбекстан неге маңызды?

Халқы шамамен 39 миллионд хүрсэн Өзбекстан — Орталық Азиядағы ең көп қоныстанған мемлекет. Ол өңірдегі қалған төрт республикамен де, Ауғанстанмен де шектесетін жалғыз ел. Сондықтан Өзбекстанның географиялық орны айрықша.

Өзбекстан мен Вашингтон арасындағы экономикалық байланыс та кеңейіп келеді. 2025 жылдан бері жарияланған ынтымақтастық пен жобалар маңызды минералдар, жасанды интеллект, ауыл шаруашылығы және әзірлеудің әр кезеңіндегі өнеркәсіптік бастамаларды қамтиды. «Өзбекстан әуе жолдары» компаниясы 22 Boeing 787-9 ұшағына тапсырыс берді. АҚШ үкіметі бірнеше жылға жоспарланған жеткізілімдерді қоса есептегенде, бұл келісімдер топтамасын шамамен 8,5 млрд долларға бағалаған.

Өзбекстанның ислам тарихындағы орны да зор. Самарқанд пен Бұхара мұсылман әлемінің ғылым, сауда, саясат және әскери қуат орталықтарының біріне айналған дәуірде гүлденген ұлы қалалар саналады. Бұхара исламдағы діни білімнің ірі орталықтарының бірі болған. Екі қала да Иран мен Орталық Азияны қамтыған кең ауқымды парсы-ислам өркениетінің құрамында дамыды.

Кейін Самарқанд Әмір Темір империясының астанасына айналып, ислам әлемінің сәулет және мәдениет орталықтарының бірі болды. Ал Ташкентте Хаст-Имам кешені мен Осман халифаның Құраны сақталған. Сондықтан АҚШ президентінің осы қалалардың біріне сапары Орталық Азиядан тысқары да символдық мәнге ие болып, ислам әлемімен және оның өркениеттік мұрасымен байланыс орнатудың белгісіне айналуы мүмкін.

Алайда  Қазақстан Орталық Азиядағы ең ірі экономика. 2025 жылы елдің жалпы ішкі өнімі шамамен 306 млрд долларға жетіп, өңірдегі бес мемлекеттің жиынтық экономикасының жартысынан асты. Жинақталған шетелдік инвестиция көлеміндегі үлесі бұдан да жоғары: The Times of Central Asia басылымының Central Asia Balance Sheet деректеріне сәйкес, өңірдегі тікелей шетелдік инвестицияның шамамен үштен екісі Қазақстанға тиесілі.

Қазақстанның стратегиялық маңызы бұл көрсеткіштермен шектелмейді. Ел әлемдегі уранның шамамен 40%-ын өндіреді, сондай-ақ мұнай өндіруші әрі экспорттаушы ірі мемлекеттердің бірі. Қазақстан мұнайының негізгі бөлігі Еуропа нарығына жеткізіледі. Бұған қоса, елде маңызды минералдық ресурстардың елеулі қоры бар. Қазақстан Қытай мен Еуропаны жалғайтын Орта дәліздің негізгі бағыттарының бойында орналасқан.

АҚШ пен Қазақстанның соңғы коммерциялық келісімдерінің қатарында бірнеше ірі мәміле бар. Wabtec компаниясы 4,2 млрд долларға локомотив жеткізу туралы келісімге қол қойды. Ал «Тау-Кен Самұрық» пен Cove Capital вольфрам кен орындарын игеруге қатысты кемінде 1,1 млрд долларлық мәмілелер бойынша құжаттарға қол қойды. Өзге келісімдер ауыл шаруашылығы техникасын жеткізуге, әуе қозғалысын басқаруға және Boeing ұшақтарын қосымша сатып алуға қатысты.

Қазақстан Трамптың мұсылман әлемімен байланысында да ерекше дипломатиялық орын алады. 2025 жылғы қарашада Қазақстан Авраам келісімдеріне қосылды. Осылайша, ол Орталық Азиядағы алғашқы әрі араб елдеріне жатпайтын, халқының басым бөлігі мұсылман мемлекеттердің ішінде бұл бастамаға қосылған алғашқы ел болды.

АҚШ президентінің алғашқы сапарын қай ел қабылдауы ықтимал?

Қазақстан мен Өзбекстан АҚШ президентіне Орталық Азиямен байланыс орнатудың әртүрлі мүмкіндігін ұсынады. Қазақстан өңірдегі ең ірі экономикасымен, энергетикалық және минералдық ресурстарымен, АҚШ-тың жинақталған инвестициясындағы елеулі үлесімен, сондай-ақ көлік инфрақұрылымы мен цифрлық байланыстағы рөлінің артуымен ерекшеленеді.

Өзбекстан өңірдегі ең көп халықты, маңызды географиялық орынды және ислам өркениетінің тарихи орталықтарын біріктіреді. Екі ел де Вашингтонмен саяси және сауда байланысын тереңдетіп келеді.

Замполлидің сөзі Трамптың Өзбекстанға баруға ниет білдіргенін ғана растайды. Сапардың жоспарланғаны немесе қашан өтетіні туралы ақпарат жоқ. Бұған дейін Трамп Қазақстанға бару мүмкіндігін де «әбден мүмкін» деп бағалаған, ал Тоқаев оны елге шақырған. Қазір екі елдің ешқайсысына арналған президенттік сапар бағыты жарияланған жоқ. Сондай-ақ ықтимал екі сапардың бір-бірімен байланысты екенін көрсететін мәлімет жоқ. Демек, Орталық Азияға АҚШ президентінің алғашқы сапарын Қазақстан да, Өзбекстан да қабылдауы мүмкін.