Қазақстан банктері автонесие бойынша қандай мөлшерлеме ұсынады: нарыққа шолу

Жарнамада – 0,01%, іс жүзінде – 35%-ға дейін

Қазақстандағы 23 коммерциялық банктің 10-ы автокөлік сатып алуға арналған мақсатты несие береді. Мұндай несие ұсынатын тағы үш қаржы ұйымы бұл шолуға енгізілмеді.

Ақпаратта жеңілдетілген және мемлекеттік бағдарламалар емес, банктердің нарықтық шарттармен беретін кәдімгі автокредиттері қарастырылды. Несие ұсыныстарын салыстыру кезінде тек банктің көрсететін пайыздық мөлшерлемесіне емес, ЖТСМ-ға, бастапқы жарнаға, несие сомасына және оның мерзіміне де назар аударылды. Өйткені осы шарттардың барлығын бірге алғанда ғана көліктің қарыз алушыға шын мәнінде қаншаға түсетіні белгілі болады.

Қазақстандағы автокредит нарығындағы ұсыныстардың айырмашылығы өте үлкен. Кейбір бағдарламалар бойынша жаңа көлікке несие жылдық 0,01–0,1 пайыздан басталады. Бірақ мұндай төмен мөлшерлеме кез келген көлікке берілмейді.

Мысалы, банктердің бірінде автосалонның серіктестік бағдарламасы арқылы көлік сатып алса, несие мөлшерлемесі 1,1 пайыздан басталады. Ал сол банктің жаңа көлікке беретін стандартты несиесінде мөлшерлеме 22,6–26,85 пайыз, ал ЖТСМ 33,7 пайызға дейін жетеді.

Яғни стандартты автокредиттер бойынша мөлшерлеме әлдеқайда жоғары. Кейбір банктерде ол 20–24 пайыздан басталып, 30 пайызға дейін жетеді. Ал ЖТСМ кей жағдайда 35 пайызға дейін барады.

Мәселен, банктердің бірінде жаңа көлікке арналған несие бойынша мөлшерлеме 0,12–30 пайыз, ал ЖТСМ 0,12–35 пайыз деп көрсетілген. Бірақ мұндағы 0,12 пайыздық мөлшерлеме тұрақты ұсыныс емес. Ол белгілі бір көлікке арналған қысқа мерзімді акция кезінде ғана қолданылған. Оның үстіне мөлшерлеме несие мерзімі мен бастапқы жарна көлеміне байланысты болған.

Мысалы, несиені 12 айға алған жағдайда 0,12 пайыздық мөлшерлемені алу үшін бастапқы жарна кемінде 10 пайыз болуы керек. Ал несие мерзімі ұзарған сайын мұндай төмен мөлшерлемеге қол жеткізу үшін бастапқы жарнаны да көбірек төлеу қажет.

Тағы бір банк жаңа көлікке берілетін стандартты несие бойынша 22,6–26,85 пайыз мөлшерлеме және 26,19–33,7 пайыз ЖТСМ көрсетеді. Ал жекелеген серіктестік бағдарламаларда мөлшерлеме 1,1 пайыздан басталады. Несиенің ең жоғары сомасы – 45 млн теңге, бастапқы жарна – 10 пайыздан.

Сондықтан жарнамадағы ең төменгі пайызға ғана қарап, автокредиттің тиімділігін бағалау дұрыс емес. Банктердің ұсыныстарын салыстырған кезде ең алдымен ЖТСМ-ға және несиенің барлық шарттарына қараған жөн.

Жүрілген көлікке несие алу қиынырақ

Жүрілген көлік сатып алатындарға банктердің талаптары кей жағдайда қатаңырақ болады. Мысалы, несие сомасына және көліктің жасына шектеу қойылады. Бастапқы жарна да жоғары болуы мүмкін.

Мысалы, банктердің бірінде жүрілген көлікке берілетін несие 200 мыңнан 20 млн теңгеге дейін. Бастапқы жарна 10 пайыздан, ал несие мерзімі 84 айға дейін. Пайыздық мөлшерлеме 23–30 пайыз, ЖТСМ 25,6–35 пайыз аралығында.

Нарықтағы тағы бір ерекшелік – кейбір банктер барлық көлікке бірдей пайыз белгілемейді. Мөлшерлеме көліктің маркасына, дилерге, автомобильдің бағасына, бастапқы жарнаға және несие мерзіміне қарай өзгеруі мүмкін.

Кейбір банктер тіпті клиентке пайыздық мөлшерлемені көрсетпей, несие мерзімі аяқталғанша қанша артық ақша төлейтінін бірден көрсетеді. Бұл сома да көліктің бағасына, бастапқы жарнаға және несие мерзіміне қарай жеке есептеледі.

Кредиттік тарих та маңызды рөл атқарады

Қазір кейбір автокредиттер бойынша қарыз алушының борыштық жүктемесінің ең жоғары коэффициентін есептеуге қатысты жеңілдік бар. Бұл жеңілдік пайдаланылмаған, Қазақстанда алғаш рет тіркелетін жаңа көліктерге берілетін несиелерге қатысты.

Ал жүрілген көліктер бойынша мұндай ерекшелік бастапқы жарна кемінде 50 пайыз болған жағдайда қолданылады.

Бұл тәртіп 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін қолданылады. Ал 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап бұл жеңілдік тоқтайды. Бұдан кейін автокредит те қарыз алушының жалпы борыштық жүктемесін есептеу тәртібі бойынша бағаланады.

Ұлттық банк қарыздың табысқа қатынасының шекті деңгейін қарыз алушының бір жылдық табысының сегіз есесі мөлшерінде белгілеуді жоспарлап отыр. Бұл ретте автокредиттер үшін бөлек шекті көрсеткіш қарастырылмайды.

Банк сіздің барлық қарызыңызды есепке алады

Қарыз алушының борыштық жүктемесін есептеген кезде банк оның бұрыннан бар қарыздарын да, жаңа автокредитін де бірге есептейді.

Яғни банк бұрын алған банктік несиелерді, микрокредиттерді, мерзімі өтіп кеткен төлемдерді ескереді. Қарыз алушының табысы да мұқият тексеріледі. Ол үшін несие алуға өтініш бергенге дейінгі қатарынан алты айдағы табысы есепке алынады.

Сонымен қатар банк клиенттің табысын әдейі жоғары етіп көрсетпегенін де тексеруі керек. Мысалы, бір табыс көзін екі рет есептеу немесе өзінің ақшасы мен қарызға алынған қаражатты әртүрлі шоттар арасында аударып, табысын жасанды түрде көбейту сияқты әрекеттер ескеріледі.

2027 жылдан бастап автокредиттің қанша сомада берілетіні адамның бұрыннан бар қарызы мен ресми расталған табысына көбірек байланысты болады.

Бұл автокредит берілмейді деген сөз емес. Өзгеретіні – банк клиенттің төлем қабілетін бағалау тәсілі.

Яғни банк жаңа автокредитті жеке қарамайды. Ол адамның барлық қарызын, ай сайынғы міндеттемелерін және расталған табысын бірге есептеп, жаңа көлікті сатып алуға қанша көлемде несие бере алатынын анықтайды.