Қазақстандағы скринингке арналған демалыс: 2027 жылдан бастап не өзгереді және кімге бас тартуы мүмкін

Tengrinews.KZ парақшасындағы ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабар таратты..

Қазақстанда медициналық тексеруден өту үшін берілетін әлеуметтік демалыс ережелері өзгерді. Ақылы демалысты кім ала алады, бұл күндерді қалай дұрыс рәсімдеу керек, қандай тексерулер тегін жүргізіледі, жұмыс беруші бас тарта ала ма және басшы дәрігерге жібермесе не істеу керек? Осы және басқа да маңызды сұрақтарды TengriHealth тілшісі анықтап көрді.

Скринингке арналған демалыс туралы заңда не өзгерді: 2027 жылдан бастап күшіне енетін жаңа ережелер

Ең бастысы, скринингтен өтуге арналған демалыс тек қазір пайда болмағанын түсіну маңызды.

Маусымның басында Президент Еңбек кодексіне өзгерістер енгізетін заңға қол қойды. Алайда бұған дейін де заң бойынша қызметкерлерге скринингтік тексеруден өту үшін жұмыс орны мен орташа жалақысы сақталатын, ұзақтығы үш күнге дейінгі әлеуметтік демалыс беру қарастырылған болатын.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мәліметінше, қазіргі уақытта әңгіме қолданыстағы тетіктерді жетілдіру туралы болып отыр.

Министрлік негізгі өзгерістер үдерісті цифрландырумен байланысты екенін хабарлады. Қазіргі уақытта Еңбек министрлігі оның тетіктерін Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп пысықтап жатыр.

Жүйе автоматты түрде жұмыс істейді деп жоспарланған: Денсаулық сақтау министрлігі азаматтардың тізімін компаниялардың кадрлық жүйелерімен біріктіреді. Осыдан кейін адам тіркелген емхана eGov арқылы қызметкердің өзіне де, оның жұмыс берушісіне де скринингтен өту қажет екені туралы хабарлама жібере алады.

Мұндай хабарламаны алғаннан кейін жұмыс беруші қызметкерге скринингтен өтуі үшін үш күнге дейін демалыс беруге міндетті болады.

Бұдан бөлек, Еңбек министрлігі аталған заң бабына жұмыс берушінің ауысым алдындағы медициналық куәландыруды төлеуі туралы норма енгізілгенін хабарлады. Бұл талап, мысалы, рейске шығар алдында міндетті медициналық тексеруден өтетін қоғамдық көлік жүргізушілеріне қатысты. Енді мұндай тексерудің шығынын жұмыс беруші өтейді.

"Өту уақыты ұжымдық шарттың бекітілген ережесіне немесе жұмыс берушінің актісіне сәйкес, орташа күндік (сағаттық) жалақы мөлшеріне негізделе отырып төленеді", - делінген жауапта.

Бұл өзгерістің барлығы 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енеді.

Жұмыс беруші қызметкерді жіберуге міндетті

Алайда мұндай әлеуметтік демалысты нақты қалай алуға болатынын және жұмыс беруші кенеттен жібермей қойса, не істейтінін екінің бірі біле бермейді.

Жағдайды нақтылау үшін заңгер Сергей Уткинге бұл тетіктің іс жүзінде қалай жұмыс істейтіні туралы негізгі сұрақтарды қойдық.

Сарапшы скринингтен өту үшін әлеуметтік демалыс беру - жұмыс берушінің құқығы емес, міндеті екенін баса айтты.

Демалыс алу үшін қызметкер өтініш беріп, тексеру күнін көрсетуі тиіс.

Бұл ретте тиесілі күндерді әртүрлі тәсілмен пайдалануға болады:

қатарынан үш күнді алу; бір немесе екі күнді рәсімдеу; жыл ішінде күндерді бөлек-бөлек пайдалану.

Осыдан кейін басшы демалыс беру туралы бұйрық шығаруы керек. Алайда бұл демалыс тек денсаулық сақтау жүйесінде қарастырылған скринингтерден өтуге арналған.

Заңгердің айтуынша, әңгіме тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне немесе МӘМС жүйесіне кіретін профилактикалық скринингтер туралы болып отыр.

"Жұмыс беруші біздің денсаулық сақтау туралы заңнамамызға сәйкес тек скринингтен өту үшін әлеуметтік демалыс беруге міндетті", - деп түсіндіреді Сергей Уткин.

Егер қызметкер өз бастамасымен мемлекеттік немесе жеке емханада өз қаражаты есебінен тексеруден өтуді ұйғарса, басшы оған ақылы демалыс беруге міндетті емес, деп атап өтті заңгер.

Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Бастықты алдын ала ескерту керек пе?

Даулы сұрақтардың бірі жұмыс берушіні хабардар ету мерзіміне қатысты.

Көбісі өтінішті бір апта немесе тіпті бір ай бұрын алдын ала беру керек деп сенеді. Алайда, сарапшының айтуынша, заңнамада мұндай талаптар жоқ.

Сергей Уткин Еңбек кодексі заңгерлерді денсаулық сақтау туралы заңнамаға бағыттайтынын, ал "Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы" кодексте маңызды тұжырым бар екенін түсіндіреді.

Онда басшы мұндай демалысты "кедергісіз" беруі керек екені айтылады.

"Қызметкер бұл туралы бір апта, бір ай немесе бірнеше күн бұрын ескертуі керек деп еш жерде жазылмаған. "Кедергісіз" деген сөз бар. Егер адамға скрининг тағайындалса, оның белгіленген уақытта одан өтуге мүмкіндігі болуы керек", - дейді маман.

Шын мәнінде, егер бүгін қызметкерге ертеңге тексеру тағайындалса, ол жұмыс берушіге өтінішпен жүгінуге және бірден демалыс алуға құқылы. Уткиннің айтуынша, жұмыс беруші қызметкер тым кеш ескертті деген себеппен ғана бас тарта алмайды.

Егер басшы бәрібір де бас тартса, не істеу керек?

Тәжірибеде кейбір қызметкерлер басшылықпен қақтығысудан қорқып, тексеруді кейінге қалдырады. Алайда заңда қорғау тетіктері қарастырылған.

Сергей Уткиннің сөзінше, егер жұмыс беруші демалыс беруден бас тартса, қызметкер келесі органдарға жүгіне алады:

кәсіпорынның келісім комиссиясына (егер компанияда болса); еңбек инспекциясына; сотқа.

Шағымды қарапайым түрде жазуға болады. Қызметкерге жұмыс берушіге өтінішпен жүгінгенін, тағайындалған тексеру туралы растауды қоса бергенін, бірақ бас тарту алғанын көрсетсе жеткілікті.

"Заң мұндай демалысты кедергісіз беруді талап ететіндіктен, жұмыс берушінің бас тартуын еңбек құқықтарын бұзу ретінде қарастыруға болады", - дейді спикер.

Мұндай жағдайда еңбек инспекциясы тексеру жүргізуге құқылы. Егер заңбұзушылық расталса, жұмыс беруші жауапқа тартылып, айыппұл салынуы және бәрібір демалыс беруге міндеттелуі мүмкін.

Егер тіпті инспекция араласқаннан кейін де мәселе шешілмесе, қызметкер сотқа жүгінуге құқылы.

Демалыс күндері скринингтен өту: заңның қыр-сыры

Жұмыстан сұранбауды жөн көріп, тексерулерден жыл сайынғы еңбек демалысы кезінде немесе демалыс күндері өтетін азаматтар санаты бар.

Орынды сұрақ туындайды: ондай жағдайды тиесілі үш күнді алуға бола ма?

Сергей Уткиннің айтуынша, заңнамада мұндай құқық қарастырылмаған.

Егер адам өз шешімімен демалыс күні немесе еңбек демалысы кезінде скринингтен өтіп, кейіннен әлеуметтік демалысын талап ете алмайды, дейді сарапшы.

"Қызметкер скринингтен өзінің демалыс күні немесе демалысы кезінде өту туралы шешімді өзі қабылдады. Заңнамада бұдан кейін ол күндерді өтеу қарастырылмаған, өйткені ол бұл уақытты енді скринингке жұмсамайды", - деп түсіндіреді спикер.

Әрине, жұмыс беруші өз бастамасымен икемділік таныта алады, бірақ ол мұны істеуге міндетті емес, деді Уткин.

Қызметкерге скринингке нақты үш күн демалыс беріле ме?

Заңгердің айтуынша, тағы бір кең тараған қате түсінік демалыс ұзақтығына байланысты. Кейбіреулер бастық жыл сайын дәл үш күн беруге міндетті деп есептейді.

Іс жүзінде заңда демалыс құқығы үш күнге дейін.

"Еш жерде қызметкерге дәл үш күн берілуі керек деп көрсетілмеген. Егер адам, мысалы, барлық қажетті скринингтерден бір күнде өтсе, қалған екі күн оған берілмейді. Және керісінше, егер тексерулер заңда қарастырылғаннан көп уақытты алса, мысалы, бес күн болса, жұмыс беруші оны тексерулердің бүкіл кезеңіне емес, ең көбі үш күнге ғана жұмыстан босатуға міндетті", - дейді Уткин.

Айта кетейік, бұл ретте заң скринингке арналған әлеуметтік демалысты жыл сайынғы демалыспен біріктіруге тыйым салмайды.

Жалақы сақтала ма?

Сергей Уткин былай жауап береді: "Иә". Скринингтен өту уақытында қызметкердің жұмыс орны да, орташа жалақысы да сақталады.

Алайда мынаны есте сақтау маңызды: тек тексеруден өту үшін нақты пайдаланылған күндер ғана төленеді.

"Мысалы, егер аудитор мемлекеттік компанияны тексеріп, қызметкердің өзіне берілген күндері іс жүзінде скринингтен өтпегенін, оны растайтын құжаттар жоқ екенін анықтаса, бұл заңбұзушылық ретінде бағалануы мүмкін", - деп түсіндіреді спикеріміз.

Мұндай жағдайда компанияға қызметкерге бұл күндердің қандай негізде төленгенін түсіндіруге тура келеді.

Кімге, қашан және қандай тексерулер тегін беріледі?

Денсаулық сақтау министрлігі скринингтік зерттеулер қатаң түрде белгілі бір жас топтары үшін және белгіленген мерзімділікпен жүргізілетінін хабарлады.

Бүгінде қазақстандықтар келесі тексерулерден өте алады.

Жүрек-қан тамырлары аурулары, диабет және глаукома

40 пен 76 жас аралығындағы ерлер мен әйелдер келесі аурулар бойынша тексеруден өтеді:

артериялық гипертония; жүректің ишемиялық ауруы; қант диабеті; глаукома; мінез-құлықтық қауіп факторлары.

Мерзімділігі - екі жылда бір рет.

Сүт безі қатерлі ісігі

40 пен 76 жас аралығындағы әйелдер екі жылда бір рет тексеруден өтеді.

Жатыр мойны обызы

30 бен 74 жас аралығындағы әйелдер төрт жылда бір рет скринингтен өтеді.

Колоректальды обыр

50 мен 76 жас аралығындағы ерлер мен әйелдер - екі жылда бір рет.

Ми қанайналымының бұзылуы

50 мен 76 жас аралығындағы ерлер - екі жылда бір рет.

В және С вирустық гепатиттері

Мұндай тексеру келесі тәуекел топтары үшін жүргізіледі:

медицина қызметкерлері; ота алдындағы пациенттер; гемодиализ, гематология, онкология, трансплантация, жүрек-қантамыр және өкпе хирургиясы орталықтары мен бөлімшелерінің пациенттері; гемотрансфузия, ағзаларды (ағза бөліктерін), тіндерді, жыныс, фетальды, дің жасушаларын және биологиялық материалдарды трансплантациялау мен ауыстырып салуды қабылдайтын пациенттер; жүкті әйелдер; өмір салтының ерекшеліктеріне байланысты АИТВ-инфекциясын жұқтыру қаупі жоғары халықтың негізгі топтарындағы азаматтар.

Фото: © Tengrinews.kz / Маржан Қуандықова

Скринингке қалай жазылуға болады?

Денсаулық сақтау министрлігі емханалар азаматтарды тексеруге бірнеше тәсілмен шақыратынын хабарлады:

пациенттерге телефон соғу арқылы; SMS-хабарламалар жолдау арқылы; үйлерді аралау арқылы; сайттар мен әлеуметтік желілерде ақпарат орналастыру арқылы.

"Скринингтік зерттеулерден өтуге тиіс азамат өзі тіркелген емханаға жүгінуі қажет, онда медицина қызметкерлері № 174 бұйрыққа сәйкес жасы мен жынысына қарай скринингтер тізбесін анықтап, тиісті тексерулерге жібереді", - делінген сауалға қайтарылған жауапта.

Тексерулер қанша уақыт алады?

Скрининг сирек жағдайда дәрігерге бір рет барумен шектеледі. Денсаулық сақтау министрлігі тексерулер бірнеше кезеңнен тұратынын түсіндірді:

дайындық кезеңі; негізгі кезең (пациенттің денсаулық жағдайында патологиялық өзгерістердің бар-жоғын анықтайтын бірінші кезеңнен және қорытынды диагноз қою үшін қосымша тексеру жүргізілетін екінші кезеңнен тұрады); қорытынды кезең.

Бағдарламаға зертханалық талдаулар, аспаптық зерттеулер және бейінді мамандардың кеңестері кіруі мүмкін.

Егер дәрігерлер нормадан ауытқуларды немесе қауіп факторларын анықтаса, пациент диагнозды нақтылау үшін қосымша тексерулерге жіберіледі.

Сондықтан скринингтердің толық кешенінен өту бірнеше күнге созылуы мүмкін.

Министрлік мәліметінше, көп жағдайда барлық тексеруді аяқтап, мамандардың қорытындысын алу үшін үш жұмыс күні жеткілікті.

Скрининг кезінде қандай аурулар жиі анықталады?

Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, скринингтік тексерулер көбіне мыналарды анықтауға мүмкіндік береді:

артериялық гипертония; жүректің ишемиялық ауруы; ерте сатыдағы онкологиялық аурулар.

Сондықтан скринингтің басты міндеті - ауруды емдеу ең тиімді болатын кезде, яғни айқын белгілері пайда болғанға дейін анықтау.

Аударған: Дина Шәріпхан