Қазақстаннан 13 млрд доллар көлеміндегі портфельдік инвестиция шетелге шығарылған

Соңғы екі жылда Қазақстаннан шетелдік юрисдикцияларға портфельдік инвестиция түрінде шамамен 13 млрд АҚШ доллары шығарылған. Бұл туралы қаржыгер Ғалым Хұсайынов әлеуметтік желідегі парақшасында жазды.
Оның пікірінше, бұл қаражат еліміздің экономикасында жұмыс істеуі тиіс еді. Алайда инвесторлар табыстылығы жоғары әрі қаржы құралдары көбірек ұсынылатын шетелдік нарықтарды таңдап отыр.

«Бұл – еліміздің экономикасына қызмет етуі тиіс орасан зор қаражат. Бірақ іс жүзінде ол басқа мемлекеттердің экономикасына жұмыс істеп жатыр», – деп жазды Ғалым Хұсайынов.

Капитал неге шетелге кетіп жатыр?
Қаржыгердің айтуынша, негізгі себептердің бірі – Қазақстандағы валюталық депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемесіне қойылған шектеу. Қазіргі реттеуші белгілеген 1%-дық шекті мөлшерлеме ішкі және сыртқы нарықтар арасында арбитраж қалыптастырып, салымшыларды табыстылығы жоғары шетелдік қаржы құралдарына қаражат салуға итермелейді.
Екінші маңызды себеп – Қазақстанның қор нарығының жеткілікті деңгейде дамымауы және балама инвестициялық құралдардың тапшылығы.
Биржалық инфрақұрылым бар, бірақ капитал нарығы әлсіз
Ғалым Хұсайынов Қазақстанда KASE мен AIX сияқты заманауи биржалық инфрақұрылым құрылғанын атап өтті. Алайда оның пікірінше, инфрақұрылымның болуы өздігінен дамыған капитал нарығын қалыптастырмайды.
Оның келтірген мәліметінше, бүгінде биржадағы операциялардың 97%-ға жуығы ақша нарығы мен мемлекеттік бағалы қағаздарға тиесілі. Ал 2025 жылы акциялардың бастапқы орналастыру (IPO) нарығының көлемі небәрі 73 млн АҚШ долларын құраған.
«Бізде биржа бар, бірақ толыққанды капитал нарығы жоқ», – дейді қаржыгер.
Қор нарығының дамуына не кедергі?
Ғалым Хұсайынов қор нарығының дамуын тежеп отырған бірнеше жүйелі мәселені атады:
* институционалдық инвесторлардың, әсіресе зейнетақы қорлары мен сақтандыру компанияларының жеткіліксіздігі;
* жеке басқарушы компаниялардың зейнетақы активтерін басқарудағы мүмкіндіктерінің шектеулі болуы;
* акция немесе облигация шығаруға дайын, ашық әрі тұрақты компаниялардың аздығы;
* KASE мен AIX сияқты екі биржа мен екі түрлі реттеуші ортаның болуы, бұл нарық қатысушыларының шығынын арттырады;
* миноритарлық акционерлер құқықтарының әлсіз қорғалуы, директорлар кеңесінің тәуелсіздігінің жеткіліксіздігі және заңдарды қолдану тәжірибесіндегі мәселелер.
Қандай реформалар қажет?
Қаржыгердің пікірінше, реформалар кешенді сипатта болуы тиіс және тек қор нарығын ғана емес, оған байланысты салаларды да қамтуы қажет.
Ол мынадай ұсыныстар айтты:
* зейнетақы активтерін тәуелсіз басқарушы компанияларға беру реформасын жалғастыру;
* сақтандыру нарығын дамыту;
* орта бизнес үшін акциялар мен облигацияларды алғашқы орналастыруға жұмсалатын аудит, рейтинг алу, брокерлік қызмет сияқты шығындарды мемлекет тарапынан субсидиялау;
* банктердің қор нарығына шығуын ынталандыру;
* банктердің өтімділік нормативтерін қайта қарап, ұзақ мерзімді қаржыландыруды дамыту;
* KASE мен AIX негізінде халықаралық стандарттарға сай бірыңғай биржалық және реттеуші орта қалыптастыру;
* инвесторлардың құқықтарын қорғауды күшейту, банкроттық рәсімдерін халықаралық стандарттарға сәйкестендіру және корпоративтік даулардың ашықтығын арттыру;
* мемлекеттік компанияларды жекешелендіруді жалғастыру және «Самұрық-Қазына» қорының қызметін трансформациялау.
Балама инвестициялық құралдар болмайынша, капитал сыртқа кете береді
Ғалым Хұсайыновтың айтуынша, қор нарығын реформалау – бір күнде шешілетін мәселе емес. Бұл мемлекет, қаржы институттары, бизнес және кәсіби қауымдастықтың бірлескен ұзақ мерзімді жұмысы болуы қажет.
Ол Қазақстанда тиімді әрі тартымды инвестициялық құралдар қалыптаспайынша, отандық капиталдың шетелдік нарықтарға ағылуы жалғаса беретінін атап өтті.