Қазақстанның екі жақсы ерекшелігі бар Иран елшісі

- Қазақстан мен Иран ынтымақтастығын белсенді нығайтып келеді. Бұл, әсіресе сауда-экономикалық бағытта байқалып отыр. Тараптар екіжақты тауар айналымы көлемін арттыру бойынша 2025 жылға көзделген межеге қол жеткізе алды ма? Сондай-ақ 2026 жылға қандай міндеттер белгіленді? 

- 2025 жылы Қазақстанмен барлық саладағы ынтымақтастығымыз, соның ішінде жоғары саяси деңгейдегі қарым-қатынасымыз да өте жақсы деңгейде болды. Былтыр Сыртқы істер министрліктері арасындағы саяси консультациялар жалғасты, мамырда Қазақстан Сыртқы істер министрі Иранға сапар шегіп, саяси деңгейдегі іс-шаралар өткен жылдың желтоқсанындағы Иран президенті Масуд Пезешкианның Қазақстанға сапарымен аяқталды.

Былтыр 20-үкіметаралық комиссияның кезекті отырысы өтті. Біздің президентіміздің сапары барысында үкіметаралық деңгейде және жекеменшік секторда тиімді кездесулер ұйымдастырылды. Президентпен бірге келген іскерлік делегацияның қатысуымен форум болды.

Сауда-экономикалық делегациялар жұмысының нәтижесінде былтыр 2024 жылмен салыстырғанда екі ел арасындағы сауда айналымында 27 пайыз өсімге қол жеткіздік.

Сондай-ақ біздің президентіміздің Қазақстанға сапары барысында екі елдің жекеменшік секторларының арасында 12 сауда келісіміне қол қойылды. Олардың жалпы құны 1 млрд 100 млн доллардан асады.

Былтыр біз саяси деңгейде де, сауда-экономикалық және құқықтық, сондай-ақ мәдени салада жақсы жетістіктерге қол жеткіздік.

Биыл екі елдің келісімдері бойынша жүзеге асырылатын жобалар көлік және логистика саласына қатысты болмақ. Көлік саласында бірқатар инфрақұрылымдық жоба бар, биыл соларды пысықтаумен айналысамыз.

2026 жылы атқарылатын маңызды экономикалық шаралардың бірі – Иранның Бендер-Аббас портында қазақстандық тарапқа терминал салу үшін жер телімін беру мәселесі анықталады.

Сондай-ақ биыл Қазақстанның Иранға астық, ал Иран тарапынан Қазақстанға импортталатын жеміс-жидек пен көкөніс көлемі ұлғаяды деп үміттенеміз.

Дәстүрлі тауарлармен қоса екі елдің арасында өндірістік және инновациялық тауарлардың саудасы артады деп үміттенемін. Солардың қатарына электр станцияларына қажетті құрылғылар мен қондырғылар жатады. Біз бірлесіп вагон өндіру саласында, көлік шығару және көлік жөндеу саласында да жұмыс істей аламыз. Медицина саласында зертханаларға қажетті тауарлар және медициналық тауарлар саласын дамыту үшін де мүмкіндіктер мол.

- Әлемдік геосаяси ахуал жағдайында Қазақстан мен Иран ынтымақтастықтың қандай өзара тиімді мүмкіндіктерін қарастырады? Осы ретте Иран Қазақстанмен энергетика, логистика, агроөнеркәсіп кешені, технология секілді қандай салаларда серіктестігін нығайтуға ниетті?

- Сіз таңғалатын шығарсыз, ирандық Hi-tech өнімдер, жоғары технологиялық өнімдер Иранның атымен емес, басқа елдердің атымен экспортталып жатады. Біз көршілес екі мемлекет ретінде ешбір елдің қатысуынсыз тікелей жұмыс істей аламыз. Логистика саласындағы көптеген жоспарды жүзеге асыруымыз керек. Мысалы, біз Каспий теңізі арқылы тікелей байланыста бола аламыз. Түрікменстан бізбен белсенді жұмыс істейтін болса, тікелей тасжол және теміржол арқылы жақсы ынтымақтастық ете аламыз. Сондықтан екі мемлекет көлік және логистика салысына неғұрлым көп инвестиция салып, мән беретін болса, мұның қос тарап үшін қысқа мерзімді де, орта мерзімді де игілігі зор болады.

- Иран Қазақстанды аймақтық шиеленістерді реттеуге бағытталған дипломатиялық диалог және халықаралық бастамалардың бейтарап әрі сенімді алаңы ретінде қарастыра ма? 

- Тарихқа үңілетін болсақ, Иранның ядролық бағдарламасына байланысты келіссөздердің екі кезеңі Алматыда өткен еді. Алматы қаласын таңдаудың өз себептері болды. Сол кезде мен Иранның Сыртқы істер министрлігінде Шығыс Еуропа елдері департаментінің басшысы болған едім. Иран тарапы Еуропаға қарағанда келіссөздер алаңы ретінде Қазақстанды таңдады. Бұл Иранның Қазақстанға деген сенімінің жоғары деңгейін көрсетеді және бұл сенім әлі күнге дейін күшінде. Менің ойымша, Қазақстанның екі жақсы ерекшелігі бар. Біріншісі – Қазақстанды өте дана және халықаралық саясатты өте жақсы білетін Президенттің басқаруы. Екіншісі – Қазақстанның көпвекторлы және теңгерімді саясаты.

- Биыл Иран Ислам революциясының 47 жылдығын атап өтіп жатыр. Осы уақыт ішінде мемлекетте қандай маңызды өзгерістер болды? Иран өнеркәсіп, ғылым, инфрақұрылыым, денсаулық сақтау, білім беру секілді салалардың қайсысында ірі жетістіктерге қол жеткізе алды?

- Ислам революциясы жеңіске жеткеннен кейінгі маңызды қағидаттың бірі әлеуметтік әділеттіктің орнатылуы болды. Революциядан кейінгі уақытта Иран өзге елдермен ынтымақтастығын нығайта отырып, ішкі потенциалына, мүмкіндіктері мен жастарға зор мән берді. Иранның жуырда Ресейдің «Восточный» ғарыш айлағы арқылы «Кәусар», «Зафар» және «Пая» деген үш ғылыми жер серігін ұшыруын Ислам Республикасының өз-өзіне сеніп, ғылымды дамытудағы жетістіктерінің біріне жатқызуға болады. Биыл бірқатар жер серігін ұшыру жоспарда бар.

Өткен жылы оқушыларымыз бен студенттеріміз халықаралық олимпиадаларда өздерін жақсы жағынан көрсетті. Мысалы, Үндістанда астрономиядан халықаралық олимпиада өткен, Иран сол олимпиадада 5 алтын алды. Сондай-ақ Иран әдетте биология, физика және математика саласында әлемдік деңгейде жүлделі орындарға ие болады. Мемлекет жетістіктерінде өзінің ішкі ресурстарына, жастары мен ғалымдарына сүйенеді.

Иранның жетістіктері жаңартылатын энергия, гидрокарбон энергетикасы және ауыл шаруашылығы секілдінің барлығын қамтиды.

Иран әскери және әскери емес өнеркәсіп саласында зор жетістіктерге жетті. Мұның бәрі - Ислам революциясының нәтижесі. Сондай-ақ Иранның білім мен дамуға деген құлшынысының арқасында мүмкін болып отыр.

- Иран медицина, фармацевтика, нанотехнологиялар мен инженерлік ғылымдар саласындағы жетістіктерімен танымал екені мәлім. Қазақстан үшін бұл бағыттар бойынша серіктестік орнатудың қандай мүмкіндіктері бар? Мысалы, кадр дайындау, ортақ ғылыми зерттеулер және технология алмасу мүмкіндіктері қарастырыла ма?

- Экономикамызды дамытып, қауіпсіздігімізді күшейту үшін аймақ ішіндегі ынтымақтастығымызды нығайтуымыз керек. Мысалы, Иран мен Қазақстан, Орталық Азия елдері, Түркия, Пәкістанмен бірге аймақ ішіндегі ынтымақтастығын нығайту қажет. Осы бағытта құқықтық негіздер құрылған. Мысалы, біз Қазақстан мен Иранның Денсаулық сақтау министрліктері арасында маңызды құжаттарға қол қойғанбыз.

Қазір екі елдің денсаулық сақтау министрліктері арасында жұмыс тобын құру мәселесі қарастырылып жатыр. Алдағы уақытта біз онлайн, офлайн отырыстар өткізуді жоспарлап отырмыз. Екі министрлік арасындағы ынтымақтастық бірқатар саланы қамтиды. Бұл - биотехнология, дәрі-дәрмек өндіру және медициналық өнімдер өндірісі.

Сондай-ақ дің жасушалары саласында да жақсы ынтымақтастық орната аламыз. Тиісті келісімдер бар, соның барлығын жүзеге асыруымыз керек.

Сондай-ақ Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігімен жасалған келісімдерде Қазақстан трансплантология саласындағы ынтымақтастықты нығайтуға қызығушылық танытып отыр. Өздеріңіз білесіздер, Иран - әлемде және аймақта трансплантология саласындағы озық елдің бірі.

Сондай-ақ Қазақстанмен радиоактивті дәрілерді бірлесіп пайдалану саласында ынтымақтастық орнатылған. Қазақстан ол дәрілерді қатерлі ісік аурулуарын емдеуде қолдану үшін қызығушылық танытып отыр. Біз шығаратын дәрілер сапасы жағынан дамыған елдердің препараттарымен тең, бірақ бағасы жағынан өте қолайлы.

- Қазақстандағы жұмыс тәжірибеңізге сүйене отырып, екіжақты қарым-қатынасты дамытудың қай тұстарын айшықтап айтар едіңіз?

- Қазақстан экономикасы ілгері дамыған елдердің қатарына қосылуға маңызды қадамдар жасап жатқаны мен үшін қызық. Қазақстан бұл даму жолында Иранды серіктес ретінде қарастыра алады. Ал елдеріңіздің ең ғажап айшығы –мейірбан, жылы жүзді және қонақжай халқы.