Қазақтар халық санын қалай есептеген

әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Берекет Кәрібаевтың айтуынша, Қазақ хандығы дәуірінде нақты есеп жүргізу мүмкін болмағанымен, өзіндік өлшемдер болған.

— ХV-ХIV ғасырлар аралығында халық санын дәл анықтайтын нақты әдістеме болған жоқ. Алайда шамалап есептеу тәсілдері қолданылды, — дейді ғалым.

Көшпелі қоғамдағы басты есеп бірлігі — ұлыс болды. Бұл тек аумақ емес, белгілі бір халық санына ие әкімшілік құрылым еді.

— Деректерде бір ұлыста шамамен 10 мың шаңырақ болғаны айтылады. Ал бір шаңырақта орта есеппен 5-6 адам тұрған, — дейді Берекет Кәрібаев.

Осы есеппен қарағанда, бір ұлыстың халқы 50 мың мен 80 мың аралығында болған.

— Қазіргі өлшеммен бұл — бір ауданның халқы, — деп нақтылады тарихшы.

Алғашқы «миллион»: Қасым хан дәуірі

Қазақ халқының жалпы саны туралы алғашқы ірі дерек Мұхаммед Хайдар Дулатидің еңбегінде кездеседі.

— «Тарихи Рашиди» кітабында қазақтардың саны 1 миллионнан асқаны айтылады. Бұл — Қасым хан тұсындағы ең қуатты кезең. Сол кезде Қазақ хандығының аумағы Ертістен Еділге, Тобылдан Сырдарияға дейін жеткен, — дейді ғалым.

Алайда бұл сан бір сәтте пайда бола қалған жоқ.

— Бұл аймақта Қазақ хандығына дейін үш ірі ұлыс болған: Маңғыт, Шибан және Орда-Ежен. Солардың жиынтық саны шамамен 1 миллионға жуық, — дейді Кәрібаев.

Ал Керей мен Жәнібек бөлініп шыққанда, барлық халық бірге кеткен жоқ.

— Орда-Ежен ұлысының толық құрамы көшкен жоқ, шамамен үштен бірі немесе жартысына жуығы ғана бөлінді. Соның өзінде аз уақыт ішінде олардың саны 200 мыңға жеткен, — дейді ол.

Шаңырақпен саналған дала

Бұл тәсіл кейінгі ғасырларда да сақталды. XIX ғасырда Ресей империясы қазақ даласын зерттей бастағанда да халық саны шаңырақ арқылы есептелді.

— Орынбор генерал-губернаторы Волконский қазақтардың санын саудагерлерден сұрап жинаған. Әр ру, оның қыстауы, басқарушысы, қанша шаңырақ бар — бәрі солай тіркелген. Алайда бұл нақты санақ емес, шамамен алынған деректер еді, — дейді тарихшы.

Ол халық саны туралы деректерді жинаған зерттеушілердің бірі — Левшин болғанын айтты.

— 1832 жылғы еңбегінде ол қазақтардың санын 2-3 миллион деп көрсетеді, — дейді Кәрібаев.

Алғашқы ресми санақ

Қазақ даласындағы алғашқы толыққанды халық санағы 1897 жылы өтті.

— Сол санақ бойынша қазақтардың саны шамамен 4,5 миллион болған. Бірақ бұл толық көрсеткіш емес. Себебі халық арасында ерекше түсінік болған. — «Адамды санама» деген ырымға байланысты көпшілік өз санын жасыруға тырысқан. Кейбір ру-тайпалар мүлде тіркелмей қалған, — дейді тарихшы.

Неге халық санын білу маңызды болды

Халық санын есептеу тек қызығушылық үшін емес, нақты қажеттілік еді.

— Әрбір билеуші өз қол астында қанша халық барын, қанша әскер шығара алатынын білуі керек болды, — дейді ғалым.

Қазақтар халық санын бүгінгідей дәл цифрмен емес, «ұлыс», «ру», «шаңырақ» сияқты ұғымдар арқылы есептеген. Бұл — көшпелі өмір салтына бейімделген, өзіндік қисыны бар демографиялық жүйе, яғни далада санақ боды, тек бұл басқаша жүргізілді.

Еске салайық, бұған дейін қазақ жыраулары хандарға қалай әсер еткені туралы жазғанбыз.