Референдум қоғамның экология, білім және цифрлық құқыққа басымдық беретінін көрсетті Айгүл Забирова

Ұлттық референдумдар кейде қоғамның саяси таңдауы ғана емес, ол одан да ауқымды мағынаға ие. Кей жағдайларда олар азаматтардың ел болашағын қалай елестететінін әлдеқайда терең көрсетеді. Жексенбі күні Қазақстанда жаңа Конституция бойынша өткен референдум дәл осындай сипатқа ие болды. Бұл қоғам XXI ғасырдағы ел дамуының негізін құрайтын құндылықтарды нақты айқындаған сәтке айналды.

Орталық референдум комиссиясы жариялаған республикалық референдумның алдын ала нәтижелері бойынша, өзгерістерді қабылдауға қазақстандықтардың 87,15%-ы дауыс берді. Референдумға қатысу 73,12% құрады.

Бірнеше әлеуметтанулық компаниялар жүргізген экзитпол мәліметтеріне сәйкес қазақстандықтардың басым бөлігі ұсынылған өзгерістерді қолдаған. Еуразиялық интеграция институтының зерттеуіне сәйкес, жаңа Конституцияны қабылдауды болжамды сайлауға қатысу деңгейі 75,3% болды (қателік шегі ±1%) деп есептегенде 30 мың сауалнамаға қатысқан азаматтың 86,7%-ы қолдаған. «Астана Социс-А» кешенді әлеуметтік зерттеулер институтының сауалнамасы бойынша, дауыс беруге қатысқандардың 87,4%-ы жаңа Конституцияны қолдаған. Болжамды қатысу деңгейі 73,8% (қателік шегі ±1,5%). Ұқсас нәтижені Қоғамдық саясат институтының экзитполы да көрсетті: сауалнамаға қатысқан 24 мың респонденттің 88,6%-ы жаңа Конституцияны қолдаған. Болжамды қатысу деңгейі 72,1%.

Нәтижелер арасындағы айырмашылық барынша аз. Үш экзитполдың да деректері жаңа Конституцияны қолдау деңгейі шамамен 87–89% аралығында екенін көрсетті. Бұл әртүрлі әлеуметтанулық компаниялардың бағалауларының жоғары дәрежеде сәйкес келіп отырғанын білдіреді және референдум нәтижелерін қазақстандықтардың тұрақты таңдауы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Алайда дауыс беру нәтижелері азаматтардың қалай дауыс бергенін ғана көрсетеді. Қоғамның неге жаңа Конституция жобасын қолдағанын түсіну үшін референдум қарсаңында жүргізілген әлеуметтанулық сауалнама деректеріне көз жүгіртейік.

Сауалнама нәтижелері қоғамның тек құқықтық өзгерістерді ғана емес, сонымен қатар елдің болашағын айқындайтын қағидаттарды да қолдағанын көрсетті. Атап айтқанда, бірінші орында табиғатқа құрмет қағидатын конституциялық деңгейде бекіту тұр. Қазақстандықтардың 86,5%-ы бұл норманы толығымен қолдаса, ал тағы 8,5%-ы оны қолдайтынын білдірген. Жалпы алғанда, бұл шамамен 95% қоғамдық қолдауды білдіреді. Бұл тек экологиялық күн тәртібінің маңыздылығын ғана емес, сонымен бірге қоғамның жетілгендігін де көрсетеді. Бүгінде көптеген елдер экологиялық тұрақтылыққа ерекше назар аударып отыр. Ал сауалнама нәтижелері табиғатқа жауапкершілікпен қарау қазақстандықтар үшін біртіндеп мінез-құлықтың қалыпты нормасына айналып келе жатқанын аңғартады.

Қолдау деңгейі бойынша екінші орында жаңа Конституцияда мәдениет пен білім, ғылым және инновациялар құндылықтарын бекіту мәселесі тұр. Азаматтардың 78,6%-ы бұл норманы толық қолдайтынын, ал тағы 13%-ы оны қолдайтынын білдірген. Жалпы алғанда, бұл халықтың 91%-дан астамының қолдауы. Қоғамда елдің болашағын тек экономикалық ресурстармен ғана емес, ең алдымен адами капиталмен байланыстыратын көзқарас барған сайын айқын көріне бастады. Бұл – білім, білімге негізделген құндылықтар, ғылыми зерттеулер мен инновациялар.

Үшінші ереже азаматтардың цифрлық ортадағы дербес деректерін қорғауға қатысты. Қазақстандықтардың 77,7%-ы бұл норманы Конституцияда бекітуді толық қолдайды, ал респонденттердің тағы 12,2%-ы «көбіне қолдаймын» деп жауап берген. Жалпы қолдау деңгейі халықтың шамамен 90%-ына жетеді.

Бір қарағанда бұл техникалық-құқықтық мәселе сияқты көрінуі мүмкін. Алайда шын мәнінде бұл әлдеқайда ауқымды мәселені қамтиды. Цифрлық экономика дәуірінде дербес деректерді қорғау азаматтар мен бизнес үшін сенімнің негізгі іргетасы болып табылады. Сондықтан мұндай норманы Конституцияда бекіту бүкіл әлемдегі технологиялық компаниялар мен инвесторларға маңызды сигнал ретінде қарастырылуы мүмкін: Қазақстан цифрлық дамуды адам құқықтарын қорғаудың заманауи стандарттары негізінде құруға ниетті.

Егер осы нәтижелерді тұтастай қарастырсақ, мәселе тек жекелеген нормаларды қолдау туралы емес екені айқын байқалады. Жаңа Конституция аясында елдің болашақ даму бағытына қатысты ортақ құндылықтық консенсус қалыптасып келеді. Терең дәстүрлі әрі индустриялық тарихы бар Қазақстан бүгінде өзінің болашағын жаңа бағдарлар арқылы айқындап отыр. Қоғам экологиялық жауапкершілікке, білім мен ғылымға, сондай-ақ цифрлық құқықтарды қорғауға ерекше мән бере бастады. Бұл құндылықтар елдің жаһандық модернизация жолындағы негізгі бағыттарының біріне айналып отыр.

Алайда сауалнама нәтижелері қоғам қолдайтын құндылықтарды ғана емес, одан да маңызды бір жайтты – қоғамның өз сипатын да айқын көрсетті. Яғни азаматтар «қандай білім көздеріне сенеді?» және «маңызды мемлекеттік шешімдерді талқылау кезінде кімдердің пікіріне сүйенеді?» деген сұраққа жауап берді.

Деректер кәсіби білімге деген сенімнің артып келе жатқанын көрсетеді. «Конституциялық реформа мәселесі бойынша қай топтардың пікірі сіз үшін маңызды?» деген сұраққа әрбір үшінші қазақстандық (31,6%) сенім артатын кәсіби топ ретінде заңгерлерді атаған. Бұл көрсеткіш депутаттар мен мемлекеттік қайраткерлерге деген сенім деңгейінен (12,5%) шамамен үш есе жоғары. Сондай-ақ сенім артылатын жаңа әрі маңызды топ ретінде саясаттанушылар, әлеуметтанушылар және аналитиктерден құралатын сарапшылар қауымдастығы да таңдалған. Бұл топқа респонденттердің 23,1%-ы сенім білдірген.

Бұл деректер қоғамдағы маңызды өзгерісті көрсетеді. Бүгінде қазақстандықтардың көбі таныстардың пікіріне немесе лауазымды тұлғалардың мәртебесіне ғана сүйенбейді, керісінше кәсіби білім мен сараптамалық құзыретке көбірек мән бере бастаған. Басқаша айтқанда, бұрын адамдар көбіне отбасы, көрші немесе әріптестерінің пікіріне бағдарланса, қазір кәсіби мамандардың көзқарасын естуге деген ұмтылыс айқын байқалады.

Тағы бір маңызды мәселе – билік институттарына деген сенім деңгейіне қатысты. Сауалнама деректері Қазақстан Президентіне деген сенімнің тұрақты түрде жоғары екенін көрсетеді (шамамен 86%). Конституциялық реформа Мемлекет басшысының бастамасы болғандықтан, ол экологиялық тұрақтылық, ғылым мен инновацияларды дамыту, азаматтардың цифрлық құқықтарын қорғау сияқты заманауи күн тәртібіндегі маңызды мәселелерді кең қоғамдық талқылауға шығарды. Сондықтан жоғары сенім деңгейін жүргізіліп жатқан өзгерістер бағытын қолдау ретінде де түсінуге болады.

Бұл бағалауларды қазақстандықтардың елдің даму бағытын қалай қабылдайтынын көрсететін кеңірек контексте қарастыру маңызды. «Сіздің ойыңызша, Қазақстан дұрыс бағытта дамып келе ме, әлде бұрыс бағытта ма?» деген сұраққа респонденттердің басым бөлігі оң баға берген. Атап айтқанда, 30,6% елдің дамуын сөзсіз дұрыс бағытта деп санаса, ал тағы 47,8% Қазақстан көбіне дұрыс бағытта дамып жатыр деп атаған. Осылайша, оң бағалаудың жиынтық үлесі 78,4%-ды құрайды.

Шын мәнінде, жаңа Конституцияны талқылау Қазақстанның XXI ғасырда қандай мемлекет болғысы келетіні туралы пікіралмасуға айналды. Ал сауалнама нәтижелері бұл сұраққа айқын жауап беріп отыр. Бұл – экологиялық жауапкершілік қоғамдық нормаға айналатын ел. Бұл – білім, ғылым және инновациялар дамудың басты ресурсы ретінде қарастырылатын мемлекет. Сонымен қатар, бұл – адам құқықтары тек физикалық кеңістікте ғана емес, цифрлық ортада да қорғалатын ел. Осы тұрғыдан алғанда, Конституция тек құқықтық құжат қана емес, сонымен бірге қоғам өз болашағы туралы түсінігін қалыптастыратын тілге айналды.

Сондықтан конституциялық реформа құқықтық рәсімнен әлдеқайда кеңірек рәсім. Ол қоғам елдің болашақ бейнесін айқындаған сәтке айналды. Кейде елдің болашағы қатысты мәселелерде бір күндік дауыс беру көп жылдарға созылған саяси пікірталастардан да көбірек сұрақтарға жауап беруі мүмкін.

Айгүл ЗАБИРОВА,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ бас ғылыми қызметкері