Саясаттанушы: Құқықтық тұрақтылық реформалардың сабақтастығын қамтамасыз етеді

Саясаттанушы Сүйінбай Сүйіндіковтың пікірінше, Конституциялық соттың түсіндірмесі ең алдымен құқықтық айқындықты қамтамасыз етіп, мемлекеттік институттардың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Оның айтуынша, құқықтық белгісіздіктің жойылуы институционалдық реформалардың жүйелі әрі үздіксіз жалғасуына мүмкіндік береді.

- Конституциялық Соттың түсіндіруі бойынша жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін бұрынғы қызмет мерзімдері есепке алынбайтынын нақтылады. Бұл шешімнің негізгі мақсаты мемлекеттік реформалардың сабақтастығын қамтамасыз ету деп айтуға бола ма?

- Иә, мұндай пікірді айтуға негіз бар. Конституциялық Соттың түсіндіруі ең алдымен жаңа Конституцияның өтпелі ережелерін құқықтық тұрғыдан нақтылауға және жаңа конституциялық тәртіптің үздіксіз іске асырылуына бағытталған. Жаңа Конституцияның күшіне енуі Қазақстанның конституциялық дамуында жаңа кезеңнің басталғанын білдіреді және осыған байланысты бұрынғы құқықтық режим мен жаңа конституциялық модельдің арақатынасы нақты айқындалды.

Саяси тұрғыдан қарағанда, мұндай құқықтық айқындық мемлекеттік реформалардың сабақтастығын қамтамасыз етуге ықпал етеді. Өйткені кез келген институционалдық реформа ұзақ мерзімді жоспарлауды қажет етеді. Егер жоғары мемлекеттік институттардың өкілеттігіне қатысты құқықтық белгісіздік сақталса, бұл реформалардың іске асуына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан бұл шешімді тек жекелеген тұлғаларға қатысты емес, жалпы конституциялық тұрақтылықты қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырған дұрыс. 

- Соңғы жылдары саяси жаңғыру, «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы, мемлекеттік басқару, сот жүйесі, экономика және әлеуметтік салада ауқымды реформалар басталды. Осындай жағдайда реформалардың ортасында саяси сабақтастықтың сақталуы қаншалықты маңызды?

- Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, терең институционалдық реформалар бірнеше сайлау циклі ішінде ғана толық нәтиже береді. Мемлекеттік басқару, сот жүйесі немесе экономиканы әртараптандыру сияқты бағыттар қысқа мерзімде аяқталмайды. Саяси сабақтастықтың негізгі маңызы – қабылданған реформалардың аяқсыз қалмауын қамтамасыз ету. Егер реформалар бірнеше кезеңге бөлініп жүзеге асырылса, олардың әр кезеңінде құқықтық, институционалдық және қаржылық тұрақтылық қажет болады.

Сонымен қатар сабақтастық өзгерістердің тоқырауын емес, реформалардың жоспарланған логика бойынша жалғасуын білдіреді. Демократиялық мемлекеттерде сабақтастық пен есептілік қатар жүреді. Сондықтан саяси сабақтастық қоғамдық бақылаумен, заң үстемдігімен және мемлекеттік институттардың жауапкершілігімен ұштасқанда ғана тиімді нәтиже береді.

- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастаған өзгерістердің едәуір бөлігі ұзақ мерзімді институционалдық реформаларға негізделген. Мұндай реформалар толық нәтиже беруі үшін оларды соңына дейін жеткізудің маңызы қандай?

- Институционалдық реформалардың ерекшелігі – олардың нәтижесі бірден байқалмайды. Әдетте мемлекеттік басқаруды жаңарту, сот тәуелсіздігін күшейту, цифрландыру, мемлекеттік қызметті реформалау немесе экономиканы әртараптандыру сияқты өзгерістер бірнеше жыл ішінде ғана нақты әсерін көрсетеді.

Егер мұндай реформалар толық аяқталса: мемлекеттік институттардың тиімділігі артады; инвестициялық орта тұрақтанады; құқықтық болжамдылық күшейеді; мемлекеттік басқарудың сапасы жақсарады; қоғамның мемлекеттік институттарға сенімі біртіндеп нығаяды.

Керісінше, реформалардың жарты жолда тоқтауы институционалдық бейімделуді аяқсыз қалдыруы мүмкін. Сондықтан реформалардың логикалық соңына дейін жеткізілуі олардың тиімділігінің негізгі шарты болып есептеледі. 

- Кейбір сарапшылар «реформаларды бастап, оларды аяқтамай тоқтату мемлекет үшін қосымша тәуекелдер тудыруы мүмкін» деген пікір айтады. Сіз осы көзқараспен келісесіз бе? Оның саяси және экономикалық салдары қандай болуы мүмкін?

- Жалпы алғанда, бұл пікірдің ғылыми негізі бар. Саяси тұрғыдан аяқталмаған реформалар мемлекеттік институттардың жұмысында белгісіздік туғызуы мүмкін. Жаңа ережелер енгізілгенімен, олар толық іске аспаса, басқару жүйесінде үйлесімсіздік пайда болады. Экономикалық тұрғыдан инвесторлар үшін ең маңызды факторлардың бірі – құқықтық және институционалдық тұрақтылық. Егер реформалардың бағыты жиі өзгеріп отырса немесе олардың тағдыры белгісіз болса, инвестициялық тәуекелдер артады. Әлеуметтік деңгейде де азаматтар реформалардың нақты нәтижесін күтеді. Егер жарияланған бастамалардың жүзеге асуы ұзақ уақытқа созылып немесе аяқталмай қалса, қоғамда реформалардың тиімділігіне қатысты күмән күшеюі ықтимал. Сондықтан көптеген халықаралық ұйымдар реформалардың тек басталуын емес, олардың толық орындалуын мемлекеттік саясаттың маңызды көрсеткіші ретінде қарастырады. 

- Конституциялық Соттың түсіндіруі құқықтық тұрғыдан мемлекеттік институттардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған деп айтуға бола ма? Бұл шешім реформалардың үздіксіз жалғасуына қандай мүмкіндік береді?

- Құқықтық тұрғыдан мұндай тұжырым жасауға болады. Конституциялық Соттың негізгі міндеттерінің бірі – Конституция нормаларын біркелкі түсіндіру және құқықтық анықтылықты қамтамасыз ету. Конституциялық Соттың шешімдері тікелей қолданылады және мемлекеттік органдар үшін міндетті болып табылады. Осындай түсіндірулер мемлекеттік билік органдары арасында құқықтық даулардың алдын алып, реформалардың құқықтық негізін нығайтады. Нәтижесінде мемлекеттік басқару жүйесінде болжамдылық артады, реформаларды жоспарлау жеңілдейді және жаңа конституциялық институттардың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасалады. 

- «Әділетті Қазақстанды» құру бірнеше жылда аяқталатын процесс емес екені белгілі. Президент бастамашылық еткен өзгерістердің толық іске асуы үшін қандай кезеңдер әлі алда деп ойлайсыз?

- Институционалдық жаңғыру бірнеше өзара байланысты кезеңнен тұрады.

Алдағы кезеңдердің ішінде: жаңа конституциялық нормалардың толық құқықтық имплементациясы; мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру;

сот жүйесін одан әрі жаңғырту; экономиканы әртараптандыру және жоғары қосылған құн өндірістерін дамыту; цифрлық мемлекеттік басқаруды кеңейту; өңірлердің экономикалық дербестігін күшейту; мемлекеттік қызметтің нәтижелілігін арттыру сияқты бағыттар маңызды орын алады. Бұл өзгерістердің барлығы ұзақ мерзімді институционалдық саясатты талап етеді және олардың нәтижесі бірнеше жыл ішінде ғана толық көрінуі мүмкін.

- Қоғам бүгінде тек реформалардың басталуын емес, нақты нәтижесін күтеді. Осы тұрғыдан алғанда, басталған саяси және экономикалық жаңғырту бағдарламаларын толық аяқтау елдің ұзақ мерзімді дамуы үшін қаншалықты маңызды?

- Қазіргі кезеңде қоғам үшін реформалардың жариялануы емес, олардың нақты нәтижесі шешуші мәнге ие. Егер реформалар толық жүзеге асса: мемлекеттік институттардың тиімділігі артады; заң үстемдігі нығаяды; инвестициялық ахуал жақсарады; экономиканың бәсекеге қабілеттілігі өседі; азаматтардың мемлекеттік саясатқа деген сенімі күшейеді.

Ұзақ мерзімді даму көбіне дәл осындай институционалдық тұрақтылыққа тәуелді болады. Сондықтан реформалардың басталуы маңызды болғанымен, олардың нақты әлеуметтік, экономикалық және құқықтық нәтижеге жеткізілуі әлдеқайда маңызды көрсеткіш болып саналады.

Осы тұрғыдан алғанда, қоғамның күтетіні – реформалардың жариялануы емес, олардың азаматтардың өмір сапасына, мемлекеттік басқарудың тиімділігіне және экономикалық өсімге нақты әсер етуі. Бұл ұзақ мерзімді тұрақты дамудың негізгі алғышарттарының бірі болып есептеледі.