Тұтынушы құқығын қорғау туралы заңдағы өзгерістер

Енді сатушымен әлеуметтік желіде болған екеуара әңгіменің заңды күші болуы мүмкін. Мәжілісте тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң жобасына осындай өзгеріс енгізу ұсынылды. 

Депутаттардың айтуынша, бұл азаматтарымыздың алаяқтарға алданып, сан соғып қалмауына септігін тигізеді. Алайда сарапшылар: «Заңдағы қағазбастылықтан арылмай, бұл нормалардың пайдасы шамалы», - дейді.

Бұл жоба былтыр қыркүйек күні Мәжілістегі алғашқы оқылымда мақұлданған. Содан бері талқылауда жатыр. Депутат Мұрат Әбенов жаңа нормалардың ішіне сатушымен не тапсырыс орындаушымен әлеуметтік желіде болған әңгімені келісімшарт ретінде тану туралы өзгеріс енгізуді ұсынып отыр. Осылайша онлайн жарнамаға алданған азаматтардың құқығын қорғау көзделген.

Мұрат Әбенов, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты:

- Азаматтарды қорғауымыз керек. Әлеуметтік желіде жарқ-жұрқ етіп жарнама беріп, ақшасын алған соң жоғалып кететін алаяқтар көп. Ал қарапайым тұрғындар қолында ресми құжат болмаған соң қалай қорғану керегін білмейді. Біз ауызша не жазбаша келісілген болса, бұны келісім деп тану керек. Мысалы, кәсіпкер белгілі бір кепілдік беріп, осындай затты осындай қуатта алып келем десе, сотта бұл дәлел бола алады. Сол үшін кез келген аудио хабарлама, кез келген хат пен жарнаманы заңды келісім деп танитын норма енгізгіміз келеді.

Алайда заңгерлер бұл азаматтық кодексте бар норма екенін алға тартады. Қазірдің өзінде сотта бұл хабарламалар заңды құжат ретінде танылған.

Аржан Арманұлы, заңгер:

- Азаматтық кодекске сәйкес, біз өзіміздің шартты кез келген жерде, кез келген түрде, мысалға қағаз түрінде, жазбаша түрде, ауызша түрде жасауға құқылымыз. Жазбаша күйде деп еш жерде А4 форматындағы қағазда жазылуы керек деп жазылмаған. Оны біз кез келген әр-түрлі шүберек болсын, мата болсын немесе мынадай ғана кішкентай қағазда шартты жазып, оны заңды деп тануға болады. Ең бастысы, шарттың ең негізгі қағидалары, нормалары сақталса болды.

Заңгердің айтуынша қазір азаматтар құқығын қорғауға құлықсыз. Себебі сотқа жету үшін бірнеше сатыдан тұратын процесстен өтіп, бірнеше мекеменің табалдырығын тоздыру керек.

Аржан Арманұлы, заңгер:

- Сол қызмет көрсететін орындаушыға немесе сатушыға сотқа дейінгі талап-арыз жазу керек. Оның жауабын кемінде бір апта күту керек. Одан кейін Е-Өтініш арқылы тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментіне шағымдану қажет. Үлгі жауаптары бар. Сол жауапты жазады да, сотқа барыңыз дейді. Алайда сіз сотқа бару үшін департаменттің жауабын 15 жұмыс күн күтесіз. Оның ақшасын қайтару керектігі немесе тауарды қойып беруі айдан анық. Оны 15 жұмыс күні күтіп отырудың қандай қажеттілігі бар?

«Яғни тұтынушылардың құқығы тиісті деңгейде қорғалуы үшін жаңа нормалар емес, істің сотқа қиындықсыз, тезірек жетуі маңызды», - дейді заңгер. Ал тиісті мемлекеттік орган заң жобасында осы бағыттағы өзгерістерді қарастырғанын жеткізді.

Шәкәрім Хайдар, ҚР Сауда және интеграция министрлігі тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті бақылау және үйлестіру басқармасының бас сарапшысы:

- Басты өзгерістердің бірі – тұтынушылардың шағым беру тәртібін жеңілдету. Яғни бюрократиялық сатылар алынып тасталынады. Біріншіден, сатушыға жүгінеді. Болмаса одан кейін ары қарай өзі таңдайды. Мемлекеттік органға арызбен жүгіну қажет пе, әлде бірден сотқа жүгіну қажет пе деген сияқты. Сонымен қатар бұл жерде сатушының азаматтық жауапкершілігін көздеу. Яғни айыппұл деген бар. тауар сомасының 10 пайыздан 50 пайызға дейінгі айыппұл ретінде өндіреді. Егер де тұтынушының талабы айқындалып, расталып, дәлелденетін болса, соттың шешімі негізінде сондай айыппұл тұтынушының тарабына өндірілетін болады. Сондай-ақ бұл жерде қоғамдық институттардың рөлін күшейту және осы салада амбудсмен енгізу болып табылады. Сонымен қатар қазіргі тұтынушылар құқықтарын қорғау саласындағы базалық қағидаттардың барлығын қаржылық сектордан басқа барлық салаға тарату болып табылады.

Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетінің мәліметінше, соңғы кездері азаматтардан келіп түскен шағым көмлемі артқан. Мәселен, 2020 жылы уәкілетті органға 21 мың өтініш түссе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 62,5 мыңға дейін артқан. Ал ағымдағы жылдың 10 айында шамамен 68 мың өтініш тіркелген. Олардың ішінде 28 мың шағым бөлшек сауда саласына қатысты болса, 15 мыңнан астам азамат электронды саудаға көңілі толмаған. Ал тұрмыстық қызметтерге қатысты 5 мың шағым түскен. Сондықтан, жаңа заңда электронды саудаға көбірек көңіл бөлінді дейді жоба авторлары.

Шәкәрім Хайдар, ҚР Сауда және интеграция министрлігі тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті бақылау және үйлестіру басқармасының бас сарапшысы:

- Электрондық сауда алаңдарындағы сатушыларды тұтынушылармен сауда жасау кезінде міндетті түрде тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңның міндеттерін сақтау туралы шарт жасасу болып табылады. Егер де мұндай шарттарды орындамай, одан жалтаратын болса тұтынушы бұл туралы электронды сауда алаңына хабарлайтын болады. және бұл мәселе шешілгенше уақытша бұғатталады. Егер сатушы тарапынан бұзушылық дәлелденетін болса, ол электронды сауда алаңында сату мүмкіндігінен айырылатын болады.

Сонымен қатар жобада шетелдік компаниялардың Қазақстанда ресми өкілі болуы міндеттелмек. Бұл онлайн сатушылардың есебін жүргізіп, шағым түскен жағдайда оны жылдам тауып алуға көмектеседі.