Заң мен тәртіп экономикалық жаңғырудың іргетасы бола алады Президент Тоқаевтың сұхбаты туралы сарапшы пікірі

— Президент жаңа Конституция қабылдаумен пара-пар конституциялық реформа бойынша референдум әзірленіп жатқанын мәлімдеді. Алдағы жылдары Қазақстанның саяси жүйесін айқындайтын қандай өзгерістер болуы мүмкін?

— Мұндай ауқымды саяси реформалар туралы айтқанда, Президент Парламентті трансформациялау, яғни екі палаталы жүйеден бір палаталы жүйеге көшу мәселесін меңзеп отыр. Депутаттар қызметіне қойылатын талаптар мен Парламенттің өкілеттіктері қайта қаралады, өйткені ол Конституциялық кеңес мүшелері мен Жоғарғы сотты айқындауға және бірқатар республикалық лауазымды тағайындауға қатысады. Сарапшылардың бағалауынша, Конституциядағы 98 баптың шамамен 40-ы өзгеруі мүмкін, бұл реформаны шын мәнінде жаңа Ата заң қабылдаумен бірдей дәрежеге қояды.

— Бір палаталы парламентке көшу билік тармақтарының теңгеріміне қалай әсер етуі мүмкін?

— Әрине, бұл Парламенттің рөлінің күшеюіне алып келеді, өйткені екі палаталы жүйе 1994 жылғы конституциялық дағдарыстан кейін Парламенттің президенттік билікпен бәсекелесуін барынша азайтып, ішкі тепе-теңдікті сақтау тетігі ретінде 1995 жылы енгізілген болатын.

Бір палаталы модель палаталар арасындағы ішкі бәсекені жояды және Парламентті институт ретінде күшейтеді. «Күшті Президент — ықпалды Парламент» формуласының қисынымен бұл заң шығарушы биліктің саяси салмағының артуын білдіруі мүмкін.

— Сұхбатта «Заң мен тәртіп» қағидаты ішкі саясаттың негізі ретінде айтылды. Бұл қоғамды жаңғыртудың іргетасына айнала ала ма?

— Кез келген қоғам баршаға бірдей қолданылатын ережелер мен рәсімдер болғанда ғана тиімді жұмыс істейді. Заңның бәріне бірдей қолданылуы белгілі бір тәртіпті қалыптастырады.

Сонымен бірге, бұл экономикамен де тікелей байланысты. Өйткені инвестициясыз жаңғырту жүргізу мүмкін емес, ал инвестициялар ашықтыққа, меншік құқығының қорғалуына және сот жүйесінің тиімділігіне тікелей тәуелді. Рейдерлік, құқықтық белгісіздік пен қауіпсіздік сезілмеген ортаға ішкі де, сыртқы да инвестор қаржы салмайды. Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» — инвестициялық тартымдылықтың негізгі алғышарты болып отыр.

— 2026 жыл Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жарияланды. Бұл мемлекеттік басқару жүйесін қалай өзгерте алады?

— Мұнда түбегейлі бетбұрыс туралы сөз болып отырған жоқ, керісінше мемлекеттік басқарудың тиімділігін айтарлықтай арттыру күтіледі. Қазақстан әзірге «горизонталды сенім» деңгейі салыстырмалы түрде төмен елдердің қатарына жатады, яғни адамдар бір-бірінің адалдығына жиі күмәнмен қарайды. Дәл осы себепті мұнда төлемдерден бастап такси қызметіне дейінгі бейтарап, цифрлық сервистер сәтті жұмыс істеп келеді.

Мемлекеттік басқаруда цифрландыру мен жасанды интеллект те осыған ұқсас функция атқарады: шенеуніктердің жауапкершілігін нақты бекітуге, қабылданған шешімдерді бақылауға және өзара сенімсіздік деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл мемлекет пен азаматтар арасындағы қарым-қатынаста да, мемлекеттік аппараттың өз ішінде де маңызды. Мұның тек басқарушылық қана емес, әлеуметтік-психологиялық әсері де бар.

— Цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамыған елдермен арадағы алшақтықты қысқартудың құралы ретінде қарастыруға бола ма?

— Иә. Жасанды интеллект пен цифрлық шешімдер озық тәжірибелерді тезірек меңгеруге және кең ауқымда енгізуге мүмкіндік береді. Бұл институционалдық кемшіндікті азайтып, кем дегенде басқару мен сервистер саласында бастапқы мүмкіндіктерді теңестіреді.

— Қазақстанның сыртқы саяси белсенділігі мен ішкі реформалары қалай байланысады?

— Бүгінгі сыртқы саясат, ең алдымен, инвестиция тартуға және Қазақстанды тұрақты, ашық әрі прагматикалық мемлекет ретінде танытуға бағытталған. Бұл Біріккен Араб Әмірліктерінің моделіне ұқсас: көпвекторлы сыртқы саясат, ішкі тәртіптің қатаңдығы және ұлттық мүдделерді нақты қорғау. Дәл осы факторлар Дубайдың экономикалық табысы мен жаһандық тартымдылығының негізіне айналды. Қазақстан да осыған ұқсас бағытта ілгерілеп келеді, ал ішкі реформалар бұл бағытқа қисынды түрде үйлеседі.

Айта кетейік, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Turkistan» газетіне ауқымды сұхбат берді.