Жошы ұлысы туралы бүгінгі ғалымдар не дейді?

Мармара университетінде «Алтын ордадағы ғылым» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Форумға Қазақстан, Ресей Федерациясы (Татарстан Республикасы) және Түркияның Алтын орда тарихын, мәдениеті мен рухани мұрасын зерттеп жүрген көрнекті ғалымдар қатысты, деп жазады Egemen.kz.

Фото: ЖИ

Конференция барысында қатысушылар Жошы ұлысы дәуіріндегі ғылыми дәстүрлердің қалыптасуы, исламдық білім беру жүйесінің рөлі, мәдениеттердің өзара ықпалы, қалалар мен жазба мәдениетінің дамуы сынды өзекті тақырыптарды талқылады.

Мармара университетінің профессоры Ильяс Кемалоғлу, Түркітану институтының директоры Окан Йешилот, сондай-ақ TEСAM ұйымының директоры Ильяс Бозкурт құттықтау сөздерінде бұл конференцияның Қазақстан, Түркия және Ресей ғалымдары арасындағы ғылыми ынтымақтастықты нығайтып, Алтын орда мұрасын бірлесе зерделеуге жол ашатын халықаралық ғылыми алаң ретіндегі маңызын атап өтті.

Тарих ғылымдарының докторы Айболат Көшкімбаев Алтын орданың соңғы кезеңіндегі саяси өміріндегі маңызды тұлғасы Ер Едіге хақында зерттеуін ұсынды.

«Едіге – төңірегінде әлі күнге дейін көптеген аңыздар сақталған тұлға. Зерттеуімде жазба деректер мен эпикалық дәстүрді салыстырып, Тоқтамыс хан және оның ұлы Қадырбердімен болған қарсыластықтың мәнін ашуға тырыстым. Эпос ресми тарихты толықтыра отырып, халықтың Едіге тағдырын және оның өліміне байланысты оқиғаларды қалай қабылдағанын көрсетеді», деді ғалым.

Жошы ұлысын зерделеу ғылыми институтының ғылыми қызметкері Динара Сүлейменова Алтын орда тек саяси құрылым ғана емес, Еуразияның рухани және зияткерлік өмірінің ірі орталығы болғанын атап өтті.

«Бұл – исламдық, түркілік және моңғолдық дәстүрлер тоғысқан кеңістік. Мұнда ғылыми ой мектептері, аудармашылық орталықтар қалыптасты, философия, құқық және жаратылыстану ғылымдары дамыды», деді ол.

Осы институттың ғылыми қызметкері Нұрсұлтан Үмбетов өз сөзінде: «Алтын орда тек империя емес, Ұлы дала мен әлемнің басты ғылыми орталықтарын байланыстырған білім мен ғылым ордасы болды. Урбанизация, исламдану және хандардың ғылым мен инфрақұрылымға қамқорлығы Сарай мен Жошы ұлысының өзге де қалаларын әр елден келген ғалымдарды тартқан орталықтарға айналдырды. Алтын орда ғалымдары Каирде, Сирияда, Иранда, Анадолы мен Орта Азияда жемісті еңбек етті», деді.

Қазақстан тарихшылары қоғамының басқарма төрағасы, тарих ғылымдарының кандидаты Радик Темірғалиевтің ұлы даланың рухани құндылықтары мен ауызша тарихын сақтаушылар ретінде сипаттаған жыраулар поэзиясына арнаған баяндамасы ерекше қызығушылық тудырды.

«Жыраулар – жай ғана жыршылар емес.  Олар хандардың кеңесшілері, даналары мен ойшылдары болған. Олардың сөзі саяси салмаққа ие болып, билеушілердің шешіміне әсер еткен. Кет-Бұға, Асан Қайғы, Қодан-тайшы сияқты жыраулар шығармаларында көшпелілердің дүниетанымы мен Алтын орда философиясы көрініс тапқан.

Ғалымның айтуынша, жыраулар мұрасын тек фольклордың бір бөлігі ретінде емес, интеллектуалдық мәдениеттің көрінісі ретінде қарастыру қажет.

«Олардың шығармаларында әлемге, моральға, билік пен халық тағдырына қатысты терең түсініктер бейнеленген. Оларсыз Алтын орда руханиятының тарихын толық елестету мүмкін емес», деп ойын және тиянақтады.

Жошы ұлысын зерделеу ғылыми институтының директоры, философия ғылымдарының докторы Жақсылық Сәбитовтың баяндамасы XIII–XV ғасырлар тоғысындағы Қазақстан аумағындағы рухани-философиялық аспектілерге арналды. Бұл үрдістер кейінгі дәуірлердегі Жошы ұлысы халықтарының мәдениеті мен дүниетанымының қалыптасуына зор ықпал етті.

«Мұндай халықаралық кездесулер тек білім алмасуға ғана емес, ғалымдарымыздың Жошы ұлысының мұрасын бірлесе қайта пайымдауына, ортақ ғылыми кеңістік қалыптастыруға жол ашады.Ғылыми институтта біз Орданың зияткерлік тарихын, оның философиялық, мәдени және білім беру дәстүрлерін зерделеуге айрықша көңіл бөлеміз. Өйткені осы үдерістерді терең түсіну қазіргі замандағы ұлттық болмысымыз бен руханиятымыздың қайнар көздерін айқындауға мүмкіндік береді», деді Жақсылық Сәбитов.

Конференция қорытындысында қатысушылар Түркия, Қазақстан және Ресей тарихшылары арасындағы бірлескен ғылыми жобаларды жалғастыру жөнінде келісімге келді. Сондай-ақ, «Science and Intellectual Life in the Ulus of Jochi» атты ғылыми еңбектер жинағын дайындап, оны Мармара университетінің ресми сайтында жариялау туралы шешім қабылданды.