Атыраудағы әскерге шақыру рейдтері: заңды ма,​ ​​​заңнан тыс әрекет пе?

Қазақстанда 17 наурыздан 30 маусымға дейін жалғасатын «Көктем-2026» шақыру науқаны жүріп жатыр. Соның аясында әскерге шақырылушыларды әскери комиссариатқа күштеп жеткізу тәжірибесі қайта жанданды. Халық арасында бұл әрекеттер «облава» деп аталып кеткен.

Қорғаныс министрлігі бірнеше рет мұндай рейдтерді «облава» емес, заңды түрде шақырудан жалтарғандарды шақыру пунктіне жеткізу деп түсіндірген. Атырау да бұл тәжірибеден тыс қалған жоқ.

Атырауда мыңнан астам «әскерге шақырудан жалтарушы» тіркелген

Еске салсақ, 27-ден 28 сәуірге қараған түні Қорғаныс істері департаменті (әскери комиссариат) мен полиция қызметкерлері қаладағы ойын клубтарына рейд жүргізіп, әскерге шақыру жасындағы жастарды іздеген. Куәгерлердің айтуынша, оларды мекемелерден шығарып, ешқандай түсініктеме берместен әскери комиссариатқа апарған. Кейбір ұсталғандардың ұялы телефондарын да тәркілегені айтылды.

Келесі күні бірқатар шақырылушылар медициналық комиссиядан өткізіліп, Привокзальный ықшамауданындағы әскери бөлімге жіберілген.

Қорғаныс істері департаменті сол кездегі «АЖ» редакциясына берген жауабында мұндай рейдтердің жоспарлы түрде жүргізілетінін, барлығы заң аясында және тек әскерге шақыру жасындағы азаматтардың әскери есеп деректерін нақтылау үшін жасалатынын айтқан еді.

Кейін облыстық әскери комиссариат жазбаша түсініктеме берді. Онда қазіргі кезде шақырылушыларға шақыру қағазы екі жолмен жеткізілетіні көрсетілген: 1414 нөмірінен SMS-хабарлама арқылы және қағаз түрінде.

Соған қарамастан, Атырау облысында әскерге шақырудан жалтарушылардың саны (өткен жылдарды қоса есептегенде) 1 248 адамды құрайды.

Көктемгі шақыру науқаны кезінде Атырауда үш рейд өткізілген. Оның барысында облыстық шақыру пунктіне (ОШП) 36 адам жеткізілген. Барлығы да әскерге шақырудан жалтарғаны үшін әкімшілік іздеуде болған, бірақ қылмыстық іс қозғалмаған.

Ведомствоның мәліметінше, шақырылушыларды ОШП-ға жеткізу полиция департаменті мен жергілікті атқарушы органмен келісілген алгоритм бойынша жүзеге асырылады. Ал рейдтер кезінде телефондардың тәркіленгенін әскери комиссариат жоққа шығарды.

Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің ұйымдастыру‑жұмылдыру жұмыс департаменті бастығының орынбасары Фархат Айдарбаев 2025 жылғы қыркүйекте өткен ОКҚ брифингінде:

«Заң бәріне бірдей. Азаматтардың құқықтарының бұзылуына жол бермейміз. Жаппай ұстап әкету – адам құқықтарын тікелей бұзу, мұндай тәжірибе болмайды», - деді.

«Бағдарсыз және хаттамасыз мұндай әрекеттер заңсыз».

Атырау облыстық адвокаттар алқасының адвокаты Ирина Сутягина бұл рейдтерге қатысты былай пікір білдірді:

- Егер әскерге шақыру жасындағы азамат ресми іздеуде болмаса, оны көшеде күштеп ұстап, бір жерге жеткізу заңсыз. Мұндай жағдайда бұл – конституциялық құқықтардың бұзылуы, – деді ол.

Сутягинаның айтуынша, Қорғаныс істері департаментінің қызметкерлерінің адамдарды ұстауға, күш қолдануға немесе қозғалыс еркіндігін шектеуге құқығы жоқ. Мұндай өкілеттіктер тек полицияға берілген, бірақ олардың да әрекеттері заңмен қатаң шектелген.

Бұл жағдайда Қазақстан Республикасының бірнеше заңнамалық актілері бұзылғаны айтылады, ол үшін қылмыстық жауапкершілікке дейін қарастырылған.

Ең алдымен, бұл — Қазақстан Конституциясының 16-бабы. Елдің Негізгі заңы әр азаматтың жеке бас бостандығына құқығы бар екенін, ал ұстау тек заңда көзделген жағдайларда ғана мүмкін екенін нақты көрсетеді.

Азаматтарды жай ғана «тексеру үшін» немесе «әскери есеп деректерін нақтылау үшін» ұстап әкету — Конституцияны өрескел бұзу болып саналады.

Ішкі істер органдары әскерге шақырудан жалтарған азаматтарды іздеуді және ұстауды қамтамасыз етеді. Бірақ мұндағы басты сөз – «іздеу». Азаматты ұстау үшін оған ресми түрде іздеу жарияланып, деректері ақпараттық базаларға енгізілуі тиіс. Егер шақырылушының аты-жөні бұл базада жоқ болса, полицияның оған қол тигізуге құқығы жоқ.

Сонымен қатар, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 785-бабы («Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізуді қамтамасыз ету шаралары») бұзылған. Полиция азаматты тек әкімшілік құқық бұзушылық хаттамасын жасау үшін ғана жеткізе алады, егер оны оқиға орнында рәсімдеу мүмкін болмаса. Ал шақыру пунктіне немесе әскери комиссариатқа жеткізу бұл тізімге кірмейді.

Бұдан бөлек, кез келген ұстау кезінде полиция дереу ұстау хаттамасын толтыруға міндетті. Ал «облава» кезінде мұндай хаттама жасалмайды. 

Егер қызметкерлер азаматты заңды негізсіз (бағыттамасыз, іздеу парағысыз немесе тіркелген құқық бұзушылықсыз) күшпен ұстаса, олардың әрекеті Қылмыстық кодекстің 414-бабына («Қасақана заңсыз ұстау») сәйкес келеді.

– Ал «облавадан» кейін бірден медициналық комиссия өткізу қаншалықты заңды?

– Барлық шақырылушылар ҚР «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңының 29-бабының 1-тармағына сәйкес медициналық тексеруден өтуге міндетті. Бірақ бұл рәсім «Әскери-дәрігерлік сараптама жүргізу ережелерімен» қатаң реттелген. Жарты сағатта жедел тексеру жүргізу мүмкін емес. Заң бойынша, комиссия басталғанға дейін шақырылушыға міндетті талдауларға (қан, несеп, флюорография, ЭКГ) жолдама берілуі тиіс, олар тұрғылықты жеріндегі емханада жасалады. Әскери комиссариат оның амбулаторлық картасын сұратуға міндетті. Осы деректерсіз өткізілген медициналық комиссия – жалған және оның нәтижелері сотта оңай жоққа шығарылады.

– Жас жігітті дәл қазір көшеде ұстап жатса не істеуі керек?

– Ең бастысы – абыржымай, заң аясында әрекет ету керек. Физикалық қарсылық көрсетпеңіз, себебі құқық қорғаушылардың негізгі айласы – сізді жанжалға итермелеу, содан кейін «Полиция қызметкерінің заңды талабына бағынбау» деген хаттама толтырады. Бәрін тіркеңіз. Телефондағы диктофонды немесе бейнежазбаны қосыңыз. Полиция қызметкерлерінен таныстыруды, лауазымдарын атауды және қызметтік куәліктерін көрсетуді талап етіңіз. Олардың деректерін жазып алыңыз. «Мен ресми түрде «әскерден жалтарушы» ретінде іздеуде тұрмын ба? Бағыттама немесе ұстау хаттамасын көрсетіңіз» деп, тікелей сұрақ қойыңыз. Егер мұндай құжаттар болмаса, олардың әрекеті заңсыз екенін айтып, кетуге құқығыңыз бар екенін мәлімдеңіз. Шақыру қағазын сол жерде талап етіңіз. Егер рейдтің мақсаты – шақыру қағазын беру болса, оны көшеде толтырсын. Азамат оған қол қоюға міндетті, содан кейін оны босатуы тиіс. Бейнежазбада: «Мен әскери міндеттен бас тартпаймын, маған шақырту қағазын осы жерде жазып беріңіз, мен өзім әскери комиссариатқа барамын», деп айтыңыз..

Өзіңізді барынша сыпайы әрі сабырлы ұстаңыз. Құжаттарыңызды көрсетіңіз: егер жаныңызда студенттік билет, оқу орнынан анықтама немесе әскери қызметке жарамсыздығыңызды растайтын медициналық құжаттар болса, оларды бірден көшеде көрсетіңіз. Бұл сізді «жасырынып жүр» деген айыптан арылтады.

Әскери комиссариатқа дереу баруға ешкім міндетті емес. Егер күштеп апарса – ештеңеге қол қоймаңыз. Әсіресе, кейінге қалдырудан бас тарту туралы, дереу әкетуге келісім немесе «анализсіз» медициналық тексеруге келісім сияқты құжаттарға қол қоймаңыз. Адвокат талап етіңіз және дереу туыстарыңызға хабарласыңыз.

Есіңізде болсын: әскерде қызмет ету – міндет, бірақ шақыру да заң аясында өтуі тиіс. Шақыру қағазы, ресми негіздер және түсінікті рәсімдер – жай формалдық емес, сіздің құқықтарыңыз.

Лев ГУЗИКОВ

Бүгін, 16:09