Баланың цифрлық ортадағы қауіпсіздігіне кім жауапты

Әлеуметтік желі баланың психикасына қалай әсер етеді?

Ксения Костенконың пікірінше, баланың әлеуметтік желіні қалай және қанша қолданатынын ең алдымен отбасы реттеуі тиіс. Бұл – жай бақылау емес, баланың дамуына тікелей әсер ететін жауапкершілік.

– Үш жасқа дейін балаға әлеуметтік желі мүлде қажет емес. Өйткені бұл кезеңде ол ойнап, қимыл-қозғалыс пен сенсомоторлық тәжірибе арқылы әлемді танып, базалық дағдыларын қалыптастыруы керек. Үш жастан бес жасқа дейін де ол маңызды емес, алайда ата-ананың бақылауымен танымдық контентті, мысалы, танымдық видеоларды немесе мультфильмдерді көруге болады. Ең бастысы – баланың не түсінгенін анықтау, – дейді нейропсихолог.

Маманның айтуынша, бұл ұстаным мектеп жасына дейін де өзекті.

– Бес жастан жеті жасқа дейінгі балаларға да жеке аккаунт ашудың қажеті жоқ, – деп нақтылайды ол.

Оның пікірінше, мәселе тек жаста емес, баланың психологиялық дайындығында.

– Жалпы алғанда, 14 жасқа дейін балаларға жеке аккаунт ашуға мүлде рұқсат бермес едім. Өйткені бұл жаста олар шынайы өмір мен виртуалды әлемнің аражігін ажырата алмайды. Әлеуметтік желілерде көргендерінің бәрін өздеріне жиі телиді, – деп атап өтті Ксения Костенко.

Осының салдары ретінде баланың ішкі бағдары өзгеруі мүмкін.

– Баланың өзін-өзі бағалауы желідегі реакцияларға тәуелді бола бастайды, – дейді ол.

Ал ЮНИСЕФ сарапшысы Азамат Жаманчинов мәселені жан-жақты талдау маңызды екенін айтады. Оның сөзінше, бүгінде белгілі бір деңгейде реттелетін әлеуметтік желілер бар. Онда ережелер, жас шектеулері мен қажетсіз контентке шағымдану мүмкіндігі қарастырылған.

– Егер қолжетімділікті толықтай шектесек, балалар реттелмейтін платформаларға ауысуы мүмкін. Ол кезде жағдай одан да қауіпті бола түседі, өйткені ол жерде жас шектеулері де, шағымдану тетіктері де, контентті модерациялау да болмайды, – деп ескертеді ол.

Сонымен қатар Ксения Костенко қазіргі балалардың ақпаратты қабылдау дағдысы өзгеріп бара жатқанын атап өтеді. Оның айтуынша, балалар барған сайын дайын жауапты интернеттен іздеуге бейімделіп, басқа ақпарат көздерін ұмыта бастады.

– Нәтижесінде балалардың ойлану, сұрақ қою және кітапқа жүгіну сияқты өздігінен жауап табу қабілеті төмендеп барады, – дейді ол.

Нейропсихологтың пікірінше, бұл үрдіс баланың ойлау жүйесіне де әсер етеді.

– Балалар сұрақтарына жауапты кітаптардан таба алады. Неге біз осындай маңызды ресурсты ұмытып кеттік? Кітапты ашып, оқып, қорытынды жасауға болады. Ал қазір, керісінше, біз олардың өмірін жеңілдетіп, дайын жауаптарды ұсынамыз. Соның нәтижесінде сыни ойлау қабілеті ақсайды, – деп түйіндеді ол.

Баланың дамуы ата-ананың қолдауына тәуелді

Ата-ананың баланың өміріне жеткілікті араласпауы көптеген заманауи проблемалар – даму кідірісі, буллинг, жасөспірімдік қиындықтардың негізгі себебі болып отыр.

– Бұрын бірге кешкі ас ішу, өткен күнді талқылау секілді отбасылық дәстүрлер бар еді. Қазір мұндай қарапайым, бірақ маңызды әдеттер сиреп барады. Ата-аналар жұмысбасты, уақыты тапшы. Соның салдарынан балалар өз бетімен өсіп жатыр, – деп түсіндірді Ксения Костенко.

Осы себепті маман әлеуметтік желілерге қолжетімділікті жасөспірімдік кезеңге дейін шектеуді қолдайды. Оның пікірінше, бұл – балаларды ерте жастан цифрлық қысым мен кибербуллингтен қорғаудың тиімді жолы.

– Егер балалар әлеуметтік желілерге мүлде кірмесе, олар кибербуллингпен де бетпе-бет келмес еді, – деп атап өтті нейропсихолог.

Ксения Костенконың айтуынша, буллингке көбінесе үйде сөзін тыңдайтын ешкім жоқ, жеткілікті қолдау сезінбейтін балалар ұшырайды.

– Көп жағдайда ата-аналар үйге келіп, өздері де гаджетке үңіліп отырады. Бала өз әсерімен бөліскісі келеді, күнінің қалай өткенін айтқысы келеді, ал жауап ретінде «иә-иә» дегенді ғана естиді, ал ересектер телефон қарауын жалғастыра береді. Өкінішке қарай бұл қазір қалыпты жағдайға айналды. Осындай балалар буллингке ұшырағанда, бастапқы кезеңде-ақ қолдаусыз қалады, – деді ол.

Маманның айтуынша, егер бала буллингке тап болса, мәселені тек баланың өзімен шешу жеткіліксіз. Бұл жағдайда отбасының да рөлі ерекше.

Қауіпсіздікті қалай күшейтеміз?

Азамат Жаманчиновтың пікірінше, интернеттегі балаларды қорғау үшін кешенді және салааралық саясат қалыптастыру қажет. Бұл тек ағарту жұмыстары немесе жеке лекциялармен шектелмей, барлық тараптардың қатысуымен жүзеге асуы керек.

– Мәселен, мектептер балаларға қажетті дағдыларды үйрету деңгейінде қатысса, ата-аналар балаға дұрыс қарым-қатынас орнату және сенімді байланыс қалыптастыру деңгейінде жұмыс істеуі тиіс. Сол кезде балалар интернеттегі жағымсыз тәжірибелері туралы ашық айта алады, – деп атап өтті сарапшы.

Жаманчинов балаларға көмек алуға мүмкіндік беретін қауіпсіз арналарды құрудың маңызын айтты. Ең бастысы, мұндай жағдайда баланы жазаламау қажет.

– Бұл – күрделі, бірақ қажет процесс. Мысалы, балалар үшін көшеде жүру қауіпті ме? Иә. Бірақ біз жол қозғалысы ережелерін енгіземіз, бағдаршам орнатамыз, мәселені заңмен реттейміз және балаларды қалай әрекет ету керектігін үйретеміз. Дәл сол сияқты интернетте де ата-аналардың, мектептердің, мемлекеттің және онлайн-платформалардың қатысуы арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету керек, – деді ол.

Азамат Жаманчинов әлеуметтік желілер саласында Safety by Design тәсілін дамыту қажеттігін де атап өтті.

– Мысалы, қажетсіз контентке шағымдану құралдары, бейтаныс ересектермен қарым-қатынасты шектеу, хабарламаларды бақылау, соның ішінде түнгі уақытта бақылау сияқты механизмдер. Мұндай шараларды ақпараттық-коммуникациялық технологиялар секторы мен онлайн-платформалар қамтамасыз етуі тиіс, – деді сарапшы.

Спикер балаларды тиімді қорғау тек барлық элементтерді біріктіргенде мүмкін екенін атап өтті. Ол үшін цифрлық қауіпсіздік құралдары, балаларды оқыту, ата-аналардың белсенді қатысуы, қолжетімді көмек қызметтері мен жалпы мемлекеттік саясат қатар жұмыс істеуі қажет.

Айта кетейік, Аустрияда 14 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желіні пайдалануға тыйым салынбақ.