Бидайдың бағасы тоқтаусыз өсіп жатыр

Шаруа баққан ағайын еңбегінің өтеуін көргені жақсы. Баға төмен болса, ала жаздайғы еңбек зая кетеді. Қып-қызыл шығын.

Әсіресе күнге күйіп, дәнді дақыл еккен диқандардың шықпа-жаны қықпамен отырады. Бидай бағасы биыл сәуір айынан бері үздіксіз өсіп келеді. Оған бір шетінен ірі астық державалары Ресей мен Украина арасындағы қақтығыс, екіншіден әлемдегі климаттың қолайсыздығы себеп. Әсіресе Таяу Шығыста жағдай қиын.

Мәселен, Ирак биыл тарихтағы ең ыстық жылды бастан кешіп жатыр. Елдегі қуаңшылық бидай импортынан енді ғана арылған Иракты қайтадан өзге мемлекеттерге тәуелді етіп қойды.

Бидай – адамзат баласы тұтынатын калориялардың шамамен 20%-ын қамтамасыз ететін дақыл. Оның бітік шығуына әсер ететін кез келген фактор маңызды.

Қазір әлемдік нарықта бидай бушеліне шамамен 5 доллар 39 центке саудаланып жатыр. 1 бушель дегеніміз – 27,2 келі. Чикагодағы фьючерстер 1,7%-ға өскен. Бұл кейінгі 3 аптадағы ең жоғары көрсеткіш. Бидай бағасы оның өнімділігі, қоры, күн райы, экспорт және импорт сынды факторларға негізделеді. Биыл дақылдың қымбаттауына Таяу Шығыс, АҚШ, Еуропа және Ресейдің кейбір аймақтарындағы қуаңшылық әсер етті.

Кавех Захеди, БҰҰ Азық‑түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының өкілі:

- Климаттың өзгеруі азық‑түлік пен ауыл шаруашылығына әсер етуде. Өнімділік төмендеп жатыр. Ауа райының тұрақсыздығы фермерлерге егіннің бабын табуды қиындатады. Қазірдің өзінде ғаламдық ауыл шаруашылығының үштен бірі деградацияға ұшыраған.

Иракта қуаңшылық қауіп төндіріп тұр

Ирак ұзақ жылдар бойы Таяу Шығыстағы ірі бидай импорттаушы мемлекет болды. Сондықтан азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ішкі қажеттіліктерді өзі өтеуге ұмтылды. Бұл мақсаты орындалып, кейінгі үш жыл қатарынан елде астықтың негізгі түрі бітік шықты. Алайда қазір ауыл шаруашылығы саласына айтарлықтай қауіп төніп тұр. Биыл мемлекет бұрын-соңды болмаған қуаңшылықпен бетпе-бет келді. Тигр және Евфрат өзендерінің тартылуы егін алқаптарының қысқаруына әкелді. Салдарынан 2026 жылы бидай өнімділігі 50%-ға дейін қысқаруы мүмкін. Енді Ирак тағы да импортты арттырады, сәйкесінше азық-түлік қымбаттайды. Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының мәліметіне қарағанда бидай импортына деген қажеттілік алдағы маусымда 2,4 миллион тоннаға дейін жетуі мүмкін. 

Маан әл-Фатлави, фермер:

- Менің егіс алқаптарым Наджаф қаласының маңында орналасқан. Оларды Евфрат өзені сумен қамтамасыз етіп отырды. Алайда биыл су тартыла бастады. Ал біздің басқа амалымыз жоқ. 

Мәселенің шешімі ретінде Ауыл шаруашылығы министрлігі 2025-2026 жылғы маусымға өзен суларымен суарылатын бидай алқаптарын 1 млрд шаршы метрге дейін шектеді. Бұл өткен маусыммен салыстырғанда екі есе аз. Сондай-ақ заманауи суару әдістерін – тамшылатып және жаңбырлату жүйелерін қолдануды міндеттеді. Ал бидайға қарағанда едәуір көп суды қажет ететін күріш егуге ел бойынша, тіпті тыйым салынған. 

Аммар Абдул-Халик, Ұңғыма және жерасты сулары басқармасының басшысы:

- Иракта бір тонна бидай өндіру үшін шамамен 1100 текше метр су қажет. Өзен суынан гөрі ұңғымаларға артқан тәуелділіктен қауіп бар. Егер ондағы суды ғылыми негізсіз және үлкен көлемде қолдану жалғасса, жерасты сулары азаяды. Сондай-ақ қажетті инфрақұрылымға байланысты ол қымбатқа шығады, ауыл тұрғындарының қалтасына ауыр түседі. 

Су тапшылығы мен қуаңшылық Таяу Шығыстың өзге де мемлекеттерінде өзекті. Сирияда бидай өнімділігі 40%-ға төмендеді. Тапшылық 2,7 млн тоннаға жуықтады. Бұл азық-түлік дағдарысын күшейтіп, импортты арттыруға мәжбүрлейді.

Украинадағы қақтығыс бидай құнына әсер етті            

Сарапшылар бидай бағасының қымбаттауына Ресей мен Украина арасындағы қақтығыстың өршуі де себеп болғанын айтады. Өйткені Ресей мен Украина – ірі бидай экспорттаушы елдер. Әлемдік бидай экспортының шамамен 30%-ын қамтамасыз етеді. Шілде айынан желтоқсанға дейін Ресей 27 млн тоннаға жуық бидай экспорттады. Негізгі сатып алушылар – Мысыр, Түркия, Иран. Ал көршілес мемлекеттер арасындағы текетеріс Қара теңіз аймағынан ауылшаруашылық дақылдарын сыртқа жеткізуді қиындатады. Бидайдың қоры жеткілікті болса да, оны жеткізудегі тәуекелдер мен логистиканың қымбаттауынан бидай құны одан әрі шарықтайды.

Кей өңірлерде астық шықпай, ауыл шаруашылығы дағдарысқа ұшырағанымен, өзге аймақтардағы астықтың мол өнім беруі жағдайды түзетіп, тепе-теңдікті ұстап тұрады. Биыл бидай өндіруден Еуропалық Одақ пен Қытай көш бастап тұр. Көрсеткіш 140 миллион тоннаға жеткен. Одан кейін Үндістан – шамамен 117 млн тонна. Тізімде сондай-ақ Ресей, АҚШ, Канада, Австралия, Пәкістан, Украина, Аргентина бар. Бұл елдерге әлемдік бидай өндірісінің 90%-ы тиесілі.