Бірлік барда бөгет берік

Күмән себепсіз болмады, өткен жексенбіде Қорғалжын ауданындағы «Шөптікөл» бөгеті жарылып, ауыл халқына қауіп төнді. Десек те, жергілікті билік тасқынға биыл ерте бастан-ақ қамданғанын айта кету керек. Бұл тұрғыда ауыз толтырып айтар істер аз емес.

Әсіресе, еріген қардың суымен әп-сәтте жағасындағы елді мекендерді шайып, жолындағысын жайпап кететін Жа­бай, Қалқұтан, Есіл сияқты өзендердің арнасы қамыс пен қоқыстан тазартылып, табаны тереңдетілген болатын. Елді ме­кен­дерді су шайып кетпес үшін бөгендер нығайтылып, төтенше жағдайға әзір болуы үшін тәулік бойы тынымсыз әзірлікке көш­кен. Алайда көктемгі тасқынға дайын­дығы соңғы кезеңге жеткенде «Шөптікөл» шыдас бермей қалды. 

Атбасар: алдын алу – басты ұстаным

Осыған дейін бірнеше жыл бойы жүз­де­ген үйді жермен-жексен етіп, мил­лиард­та­ған қаражаттың шығындалуына себеп­кер болған Атбасар қаласындағы Жабай өзе­нінің жағалауында біршама жұмыс ат­­­­қарылды. Бұрын ені небәрі 30 метр бол­ған өзен арнасы бүгінде 4 есеге кеңейіп, 120 метрге жеткен. Ал кеше ғана толарсақ­тан аспай, жаяу кешіп өте беретін өзеннің те­реңдігі қазір 5 метрге жетті. Аудан әкі­мі Кенеш Әлімжановтың айтуынша, не­гізгі басымдық – апаттың салдарын жою емес, оның алдын алуға бағытталып отыр.

Аудан әкімдігінің мәліметінше, қала кө­шелерінен қыс бойы 180 мың текше метр­ден астам қар шығарылған. Бұл – су тас­қынының алдын алудағы маңызды қа­дамның бірі. Әкімнің айтуынша, қар шы­ғару жұмыстары тоқтамауға тиіс, өйт­кені бұл көшелердің тез кебуіне және тұр­­­­ғын­дардың жайлы өмір сүруіне тікелей әсер етпек.

Ауданда су тасқынына қарсы күресте бірқатар инженерлік шешім де сәтті жүзеге асыпты. Атап айтқанда, қала маңында үш су өткізу құрылғысы орнатылып, Жақсы ау­данынан келетін еріген қар суын Жабай өзе­ніне бағыттау мүмкіндігі жасалған. Со­ны­мен қатар Тараз қаласындағы Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институ­ты­ның ұсынысымен екі бірдей жаңа бөгет са­лынған. Олар еріген қар суын Қамысты және Ұзынкөл көлдеріне бұруға арналған.

Аудан әкімінің орынбасары Бегахмет Махметовтың айтуынша, кейінгі 10 жылда дала суы Атбасарға алғаш рет жетіп, көл­дер­дің тайыздануына әсер еткен. Жаңа бө­геттер осы табиғи тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталған.

Жыл сайын қарғын судың зардабын жиі тартатын аймақта дүлей тас­қын­ның алдын алу мақсатында бөлінген қар­жыландыру да аз емес. Атап айтқанда, жа­ры­лыс жұмыстарына – 50 миллион тең­ге, жанар-жағармайға – 15 миллион, ал алдын алу шараларына 187 миллион теңге бөлініпті. Бұл қаражатқа каналдар тазар­ты­лып, қорғаныс бөгендері нығайтылып, сонымен қатар жаңалары салынған. Ау­данда барлығы 22 су өткізу нысаны орна­тылып, 39 мың қап пен 10 мың тоннадан астам инертті материал дайындалған. Бұ­дан бөлек, 31 жаңа мотопомпа сатып алын­ған. Аудан әкімдігі бұл орайда тиісті қара­жаттың дер кезінде берілуі мәселені жыл­дамырақ шешуге мүмкіндік бергенін атап өтті. 

– Биыл маңызды өзгеріс – барлық құ­рал-жабдықтың ауылдық округтерге ал­дын ала жеткізілуі болды. Бұл төтенше жағ­дай кезінде ең басты қажеттілік, яғни уа­қытты ұтуға мүмкіндік береді. Біздің ау­­­данда 16 елді мекен су басу қаупінде тұр. Бар­лығын қорғау үшін кешенді жұмыс жүр­гізілді, – дейді аудан әкімі Кенеш Әлім­жанов.

Деректерге жүгінсек, Ақан Құрманов атын­дағы ауылда үш метрлік қорғаныс бө­геті тұрғызылып, Қашқар өзенінде жа­ры­лыс жұмыстары жүргізілген. Самарка, Тельман, Бастау, Мариновка ауылдарында да қорғаныс бөгендері тұрғызылған. Со­чинс­кое ауылына кіреберісте арнайы су өт­кізу құрылғысы орнатылып, бұл жыл сайын бірнеше ауылды сыртқы әлеммен бай­ланысын үзіп тастай беретін аса өткір түйт­кілден құтқарған. Сөйтіп, бұрын әр көк­темде қатынас үзілсе, биыл Атбасар – Сочинское көпірінің толық аяқталуы бұл мәселені түбегейлі шешіп отыр.

Астрахан ауданы: үміт пен сақтық қатар

Астрахан ауданының Старый Колутон мен Қы­зылжар аймағында әлі қауіп бар. Кейін­­гі жылдары Старый Колутон ауы­лын­дағы өзенге жақын көшелерді су басу жиі­леп кеткен. Ауыл әкімі Жанатхан Дәу­лет­керейдің айтуынша, биыл жағдай бір­ша­ма тұрақтанады деген үміт бар.

– Бұрнағы жылдары елдің әбден үрейін қа­ш­ырған Қалқұтан өзенінің арнасы кеңей­тіліп, түбіндегі күл-коқыс пен шірі­ген қамыстары тазартылып тереңдетілді. Жағалауға қорғаныс бөгеттері салынды. Қажет болған жағдайда суды өткізу үшін жол уақытша ашылмақ. Сонымен қатар «Қы­зылжұлдыз» бөгеті де қалпына келтірі­ліп, 17 мың текше метр су ұстай алатын дең­гейге жеткізілді, – дейді Жанатхан Дәу­леткерей.

«Көкшетаугидрогеология» акцио­нер­лік қоғамының өкілі Дамир Хайрушевтің айтуынша, кейінгі екі айда өзен арнасы 4 метр­ге дейін кеңейтіліпті. Теміржол көпірі маңындағы аумақ толық тазартылып, су ағынына кедергі келтірген өсімдіктердің шірінділері жойылған. Маңызды істе ауыл тұрғындары да қарап отырған жоқ. Олар құм толтырылған қаптарды дайындауға бел­сене кірісіп кеткен. Халықтың сын са­ға­тында бірлесіп, жұмыла әрекет етуі қауіп төн­ген жағдайда жедел әрекет етуге мүм­кін­дік беретіні сөзсіз.

Жалпы, облыс аумағында жағдай бұ­рын­ғы жылдармен салыстырғанда бірша­ма тұрақталды. Мамандар биыл көктемнің біртіндеп келіп, түнгі суықтың сақталуы қар­дың баяу еруіне ықпал еткенін айтады. Топырақтың тоң қабаты 5-30 см-ге азай­ған. Алдағы күндері негізгі қауіп орманды алқап­тар мен өзен бассейндерінен келетін суға байланысты болмақ. 

Мамандардың болжамынша, Жа­бай өзенінде – 1-6 сәуір, Қалқұ­тан өзенінде – 2-8 сәуір, Есіл өзенінде 9-15 сәуір аралығында су деңгейі көтерілмек. Биыл жарылыс жұмыстарының ауқымы да барынша кеңейтілген. Құзырлы орган­дар мен жергілікті атқарушы органдардың бірлесе әрекет етуінің арқасында 19 өзен мен 94 учаске қамтылған. Бұл былтырмен са­лыстырғанда едәуір көп болып отыр. Мұн­дай шаралар мұз кептелістерін бол­дыр­мауға бағытталған.

Деректерге жүгінсек, қазірдің өзінде Ат­басар ауданындағы бірнеше ауылдар мен Ерейментау өңірінде мұз жару жұ­мыс­тары жүргізілген. Облыс бойынша 1,5 мың адам, 1 мыңға жуық техника, 90-нан астам тәу­лік бойы жұмыс істейтін бақылау бе­кет­тері жұмылдырылған. Сонымен қатар 19 дрон арқылы әуеден бақылау жүргізіліп, «Қазгидромет» болжамдары мен Tasqyn ақпараттық жүйесі қолданылған. Нәти­же­сін­де, биыл 2,8 миллион текше метр қар шы­ғарылып, өткен жылмен салыстырғанда 56 пайызға артық көрсеткішке қол жет­кізіл­ген. 300 мың текше метр су сорылып, 450 шақырым канал тазартылған.

Дегенмен қауіптің беті толығымен қайт­ты деуге де болмайды. Қаншама дайын­дық жүргеніне қарамастан, «Шөптікөлдің» қа­лай шайқай салғанын көрдік. «Тек тас­қын­ның беті осымен қайтсын» деп тілеп отырғанымыз жасырын емес.

Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ, 

Ақмола облысы