Елде темекі тартатындар азайып келеді

Мұны айтып отырған біз емес, Ұлттық статистика бюросы. Бір қызығы осы темекі өндірісі бізде дамыған. Бюджеттің қалтасын қампайтып отырған саланың бірі. Мәселен, Қаржы министрлігі былтыр ең қомақты салық төлеген 50 компанияның тізімін жариялады. Көш басында жер қойнауын пайдаланушылар, мұнай-газ алыптары тұратыны белгілі. Осы тізімнің алғашқы ондығына мұнай-газ саласындағы компаниялармен бірге темекі алпауыты “Филипп Моррис Қазақстан” компаниясы енді. Яғни темекі өндіруші былтыр 168 млрд теңгеге жуық салық төлеген.  

Шылымды қаладағыларға қарағанда ауылдағы ағайын көп шегеді. Яғни қала тұрғындарының әрбір алтыншысы немесе 16,7 пайызы темекі тартса, ауылдағылардың әр бесіншісі көк түтінге әуес. 19 пайыздан сәл асады. Бұл елдегі орташа көрсеткіштен жоғары. Дегенмен былтырғыға қарағанда шылымқорлар саны 3 пайыз азайып отыр. Ел халқының 17,5 пайызы темекіге тәуелді. Жынысына бөлсек, ер-азаматтар шылымға көбірек үйір. 34 пайыз. Ал қыз-келіншектер арасында шылым шегетіндер үлесі 5 пайызды көрсетті.

Есесіне қыздырылатын темекіге құмарлар көбейіп тұр. Өндіріс былтырғы осы уақытпен салыстырғанда 69 пайыз өскен. Мәселен, былтыр елде 48,5 млн қорап стик өндірілсе, биыл 82 млн-ға жетті. 

Темекі өндірісі кеміді

Темекіге сұраныс азайған соң өндіріс пен импорт та кеміп келеді. “Таңба” операторының дерегі бойынша 2022 жылы 1 млрд-тан астам қорап өндірілсе, 2023 жылы 949 млн-нан сәл асты. Ал былтыр 100 млн қорапқа кемісе, биыл 8 айда 653 млн-ға төмендеді. Яғни темекі өндірісі мен импорты жыл санап бірнеше миллионға азайып отыр.

Импорт десек те, ішкі нарықтың негізгі бөлігі отандық өндірушілерге тиесілі. Жыл басынан бері елде 581 млн қорап темекі өндірілді. Ал импорттаушылар тізімін Өзбекстан бастап тұр. Биыл көрші елден 39 млн-ға жуық қорап келді. Бұдан кейінгі Ресей үлесі 16 млн-нан асса, үштікті 12 млн-ға жуық қораппен Германия түйіндейді.  

Келесі жылы темекі қымбаттайды

Келесі жылдан бастап темекі қымбаттайды. Яғни акциздік марка құны 10 пайыз көтеріледі. Қазір арзан темекінің бағасы 1000 теңгенің шамасында. «Акциз қымбаттаса, бюджеттің кірісі көбейетіні белгілі. Және шылымқорлардың да саны азаяды», - дейді министірлікте.

Ғабдылқайыр Баекенов, ҚР ҰЭМ Салық саясаты басқармасының басшысы

- Біздің болжамымыз бойынша республикалық бюджетке түсетін жыл сайынғы кіріс 16,5 млрд теңгеге ұлғаяды. Ал жергілікті бюджет түсімі 48 млрд теңгеден асады. Сонымен қатар темекі неғұрлым қымбаттаған сайын оны шегетіндер саны азаяды деген үмітіміз бар.

Әрине, жас та, жасамыс та жаман әдеттен арылғаны абзал. Бұл орайда акциздік марка да темекінің “көлеңкелі” нарығын тежеуге жол ашып келеді. Мемлекеттік кірістер комитеті жыл басынан бері заңсыз темекі сатқан 632 жағдайды анықтады. Осы орайда жалпы сомасы 4 млрд теңгеге жуықтайтын 6 млн қорап тәркіленген.

Авторлары: Нұрқанат Қанапия, Ділназ Тұрғазиева, Мерей Талап