31 мамыр Тарихтан тағылым алып, өткенге тағзым ететін күн

ХХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақ даласы бұрын-соңды болмаған ауыр нәубеттерді бастан кешті. Кеңестік тоталитарлық жүйенің солақай саясаты салдарынан миллиондаған адам тағдыр тауқыметін тартып, мыңдаған жазықсыз азамат «халық жауы» атанып, қуғындалды. Бұл кезең қазақ халқының демографиялық, рухани және мәдени дамуына орны толмас зардап әкелді.

Қазақстан тарихындағы ең қасіретті оқиғалардың бірі – 1931-1933 жылдардағы ашаршылық. Зерттеушілер бұл кезеңді қазақ халқы үшін демографиялық апат ретінде бағалайды. Ұжымдастыру саясаты, мал-мүлікті тәркілеу және көшпелі шаруашылықты күшпен өзгерту халықты жаппай аштыққа ұрындырды.

Ресми деректер бойынша, 1929-1933 жылдары Қазақстанда шамамен 2 миллионға жуық адам қаза тауып, тағы миллионнан астам адам туған жерін тастап, шетелге немесе өзге аймақтарға көшуге мәжбүр болды. Халықтың едәуір бөлігі Қытайға, Өзбекстанға, Қырғызстанға және басқа мемлекеттерге босып кетті.  

Кейбір тарихи зерттеулерде қазақ халқының үштен біріне жуығы осы нәубеттің құрбаны болғаны айтылады. Аштық тек халық санын азайтып қойған жоқ, ұлттық дәстүр мен тұрмысқа да ауыр соққы болды.

1920-1950 жылдары Кеңес билігі «халық жауларын» анықтау науқанын жүргізді. Соның салдарынан Қазақстанда 100 мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшырап, олардың 25 мыңнан астамы ату жазасына кесілді.  

Қуғын-сүргіннің алғашқы құрбандарының қатарында қазақтың оқыған азаматтары мен мемлекет қайраткерлері болды. Ұлттың болашағы үшін күрескен Алаш зиялылары, ақын-жазушылар, ғалымдар мен қоғам қайраткерлері негізсіз айыпталып, түрмеге қамалды немесе атылды. Олардың қатарында Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Тұрар Рысқұлов және басқа да көптеген тұлғалар болды.  

Бұл қуғын-сүргін қазақ қоғамының интеллектуалдық әлеуетіне үлкен соққы берді. Елдің ертеңі үшін қызмет еткен талай азаматтың өмірі қиылып, көптеген отбасы қара жамылды.

Сталиндік саясат жылдарында Қазақстанға Кеңес Одағының әр түкпірінен миллиондаған адам күштеп көшірілді. Немістер, шешендер, ингуштар, кәрістер, поляктар, Қырым татарлары және басқа да этностар туған жерінен айырылып, қазақ жеріне жер аударылды. Тарихи деректерге сәйкес, Қазақстанға әр жылдары 5 миллионнан астам адам жер аударылған. 

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау бағытында маңызды жұмыстар жүргізді. 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң қабылданды. Ал 1997 жылдан бастап 31 мамыр ресми түрде Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні болып белгіленді.   

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күніне байланысты үндеу жариялады

Тарих – өткеннің ғана емес, болашақтың да айнасы. Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін қазақ халқының басынан өткен ең ауыр сынақтардың бірі болды. Миллиондаған тағдырды өзгерткен бұл қасіретті кезеңді ұмыту – тарих алдындағы жауапкершіліктен қашу деген сөз.

31 мамыр – тек еске алу күні емес. Бұл – өткеннен сабақ алып, тәуелсіздіктің қадірін терең түсінетін күн. Біз жазықсыз құрбан болған боздақтардың рухына тағзым ете отырып, олардың аңсаған азаттығын, ел бірлігі мен ұлттық құндылықтарды көздің қарашығындай сақтауымыз қажет.

«Тарихтың ең ауыр сабағы – оны ұмытқан ұрпақтың сол қателікті қайта қайталауында. Сондықтан өткенге тағзым ету – болашақ алдындағы жауапкершілік».

Жанбота Бахытбек, ЕҰУ студенті.