Ғарыш сапары адам миын қайта қалыптастырады

Aikyn.kz ұзақ ғарыш сапары адам миына қандай қауіп төндіретінін bgr.com деректеріне сүйеніп талдайды.

Адамзат Ай мен Марсқа ұзақ мерзімді сапарларға дайындалып жатқан тұста, жаңа зерттеу ғарышқа ұшу кезінде астронавт миының пішіні өзгеретінін көрсетті. Бұл жаңалық болашақ миссиялардың қауіпсіздігіне қатысты маңызды сұрақтарды алға тартады.

Ғалымдар бұған дейін ғарышта ми сүйек қуысының ішінде «жылжитынын» анықтаған еді. Ал жаңа зерттеу ми бөліктерінің өзі де пішіндік өзгеріске ұшырайтынын көрсетті. Ұзақ уақыт ғарышта болған соң ми жоғары әрі артқа қарай ығысады. Астронавтар Жерге оралғаннан кейін көп жағдайда қалпына келеді. Бірақ бұл дерек Айға және болашақта Марсқа жасалатын ұзақ миссиялардың қауіпсіздігіне алаңдаушылық туғызады.

Фото gettyimages сайтынан алынды

Зерттеуге Флорида университеті, Германияның аэроғарыш орталығы және NASA-ның Джонсон ғарыш орталығынан жеті ғалым қатысқан. Олардың «Brain displacement and nonlinear deformation following human spaceflight (Адамның ғарышқа ұшуынан кейінгі мидың ығысуы және сызықтық емес деформациясы)» атты еңбегі 2026 жылдың қаңтарында Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) журналында жарияланды.

Астронавт миына жүргізілген зерттеу қалай өтті?

Зерттеу барысында ғалымдар 26 астронавттың және ғарышқа ұшпай, бірақ ұшу жағдайы имитацияланған 24 адамның миын МРТ арқылы тексерген. Нәтижесінде астронавтардың миы жоғары қарай көбірек ығысатыны, ал бақылау тобындағы адамдарда артқа қарай қозғалыс басым болатыны анықталған. Ең бастысы – деформация қимыл-қозғалысты үйлестіру мен сезім ақпаратын өңдеуге жауапты аймақтарда байқалған.

Бұл өзгерістер ғарышта жүрген кезде бағдардан адасу мен қозғалыс ауруының пайда болуына әсер етеді. Жерге оралған соң да уақытша тепе-теңдік бұзылыстары байқалуы мүмкін. Көп жағдайда ми құрылымы шамамен алты айдың ішінде қалпына келеді. Бірақ ғалымдар бір маңызды заңдылықты атап өтеді: ғарышта қанша ұзақ болса, өзгеріс соншалықты айқын болады.

Оған қоса, бұған дейінгі зерттеулер ғарышта ми қуыстарының кеңейетінін және оның Жерге оралғаннан кейін бірнеше жылда ғана қалпына келетінін көрсеткен. Ал 2024 жылғы тағы бір ғылыми жұмыс астронавтардың ғарышта небәрі үш күннен кейін-ақ когнитивтік төмендеу белгілерін көрсетуі мүмкін екенін анықтаған.

Болашақ ғарыш сапарлары үшін нені білдіреді?

Бұл деректер фантастикалық фильмдердегі «оңай ғарыш сапары» шындығында үлкен тәуекелдерге толы екенін еске салады. NASA алдағы 50 жылдағы алғашқы адам қатысатын Ай миссиясының уақытын жариялап, Artemis бағдарламасы аясында Айда ұзақ мерзімді ғылыми база құруды жоспарлап отыр.

Зерттеу адам миының ғарыштағы өзгерісін терең түсінбейінше, мұндай мақсаттарға жету қиын екенін көрсетеді. Егер адам жылдар бойы ғарышта болса, оның миы қалай өзгереді? Жерге оралғанда қанша уақытта қалпына келеді? Ал егер Айда немесе Марста өмір сүрсе ше? Мұндай сұрақтар әсіресе қатал ғарыш ортасында жұмыс істеу кезінде аса маңызды.

Ғалымдардың айтуынша, бұл зерттеулер тек кәсіби астронавтарға ғана емес, болашақта дамуы мүмкін ғарыш туризміне де қатысты. Қорытындылай айтқанда, ғарышқа сапар мен адам миы арасындағы байланыс алдағы зерттеулердің негізгі бағытына айналмақ.