Ханға қарсы сөз айтқан батыр ақын: Атырауда Жиембет жыраудың тарихи мұрасы талқыланды​​

8 қазанда Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университетінде Жиембет Бортоғашұлына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференция өтті. Қазақстанның алты қаласынан келген ғалымдар Есім хан тұсында саяси ықпалы артып, әскери даңқымен танылған, кейін ханның қаһарына ұшырап, қуғынға түскен жыраудың мұрасын талқылады.

«Жиембет жырау: тарихи тұлға және рухани мұра» конференциясы Алматы, Астана, Ақтөбе, Ақтау, Орал және Атырау қалаларынан келген тарихшылардың, филологтардың, оқытушылар мен қоғам қайраткерлерінің басын қосты. Қатысушылар әдеби шығармашылықтан бөлек, Жиембеттің өмір сүрген тарихи кезеңіне, оның мемлекеттік істерге араласуына және хан билігімен қарым-қатынасына қызығушылық білдірді.

Ханның қаһарынан сескенбеген жырау

Жиембет Бортоғашұлы XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың бірінші жартысында, Қазақ хандығы ішкі қайшылықтар мен көршілес мемлекеттермен қақтығыстардың күрделі кезеңін бастан кешіріп жатқан уақытта өмір сүрген. Оның ықпалы тек ақындық дарынмен шектелген жоқ. Жиембет би, батыр және Есім хан тұсындағы саяси өмірдің көрнекті өкілдерінің бірі болды.

Тарихи және әдеби деректер оның есімін әскери жорықтармен және хан билігінің нығаюымен байланыстырады. Дегенмен, уақыт өте келе ел билеушісімен қарым-қатынасы бұзылды. Кезінде ханға сенімді серік болған Жиембет өзінің толғауларында оны әділетсіздігі үшін ашық айыптап, өз еңбегін айтып, намысын қорғады.

Тарихи әдебиеттерде кең таралған деректерге сәйкес, бұл келіспеушіліктер жыраудың ханның қаһарына ұшырап, жер аударылуымен аяқталған. Дегенмен, жанжалдың мән-жайы мен жыраудың кейінгі тағдырына қатысты зерттеушілер арасында әлі де сұрақтар көп. Ол туралы мәліметтер негізінен поэтикалық шығармаларда, аңыздарда және кейінгі тарихи еңбектерде сақталған.

Жиембеттің шығармашылығы өз дәуірінің саяси болмысын ұғуға мүмкіндік беретінімен де қызықты. Ханға арнаулары, қатаң сөгістері мен ар-намыс туралы толғаныстарының арғы жағынан билік пен дала қоғамының ықпалды өкілдері арасындағы қарым-қатынастар айқын көрінеді.

Конференцияны ашқан Атырау университетінің ректоры Саламат Идрисов Жиембеттің бойында жауынгерлік ерлік, саяси тәжірибе мен ақындық шеберлік тоғысқанын атап өтті. Ректордың айтуынша, оның шығармалары замандастарының мемлекеттілік, парыз және адамгершілік қадір-қасиет туралы түсініктерін терең ұғынуға көмектеседі.

«Жиембет Бортоғашұлы – бойына жыраулық, батырлық пен билік өнер тоғысқан XVII ғасырдың ірі тұлғаларының бірі. Оның тарихи тұлғасы Қазақ хандығы дәуірінің саяси мәдениетін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді, ал оның жыр-толғаулары қазақ халқының рухани әрі әдеби мұрасының ең құнды бөлігі», – деп атап өтті Саламат Идрисов.

Облыс басшылығы атынан Атырау облысы Мәдениет және тілдерді дамыту басқармасының басшысы Әбіл Жоламанов қатысушыларға жылы лебізін білдірді. Ол өсіп келе жатқан ұрпақты өткеннің көрнекті қайраткерлерімен және олардың ел тарихына қосқан үлесімен таныстыру қажеттілігіне назар аударды.

Тарихтың ақтаңдақтары

Бүгінгі күнге Жиембет шығармаларының бір бөлігі ғана жеткен. Оның өмір сүрген кезеңін қалпына келтіру үшін ғалымдарға шашыраңқы тарихи деректерді, әдеби көздерді және ауызша аңыздарды салыстыруға тура келеді. Бұл орайда нақты оқиғаларды кейінгі түсіндірмелерден ажырату оңайға соқпайды.

Пленарлық мәжілісте қатысушылар Қазақ хандығының саяси тарихын, билердің қызметін, жыраулардың қоғамдық өмірдегі орнын және Жиембеттің Есім ханмен қарым-қатынасын қарастырды. Сонымен бірге Орбұлақ шайқасы, қазақ поэзиясындағы бостандық пен мемлекеттілік туралы түсініктер, хан дәуірінің даму ерекшеліктері сияқты тақырыптар қозғалды.

Конференцияны ұйымдастыруға қатысқан Атырау университеті Басқарма аппаратының басшысы, тарих ғылымдарының кандидаты Гүлфайруз Қайырғалиева бір үстел басына әртүрлі ғылыми бағыттағы мамандардың жиналғанын ерекше құнды оқиға деп санайды.

Тарихшылар, филологтар мен мәдениет зерттеушілері бір оқиғаны әртүрлі қырынан қарастырады, ал олардың тұжырымдарын салыстыру өткеннің көрінісін дәлірек қалпына келтіруге және әлі де жауап табуды қажет ететін сұрақтарды белгілеуге мүмкіндік береді.

«Бүгінде ғалымдар ашық пікір алмасып, зерттеу нәтижесін салыстыра алатын және жұмыстың жаңа бағыттарын айқындайтын алаңдар құру ерекше маңызды», – деді Гүлфайруз Қайырғалиева.

Оның пікірінше, ғылыми еңбектер тек университет кафедралары мен зерттеу институттарының меншігі болып қалмауы тиіс. Алынған білімді оқу материалдарын, тарихи басылымдарды және қалың бұқараға арналған ағартушылық жобаларды дайындауда пайдалану қажет.

Көне поэзиядан мектеп сабағына дейін

Құлсары қаласындағы №6 жалпы орта мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Жанар Тәжіғалиева балаларды Жиембет шығармаларымен қалай таныстырған жөн екені туралы айтып берді.

Ол өз баяндамасын жырау шығармашылығындағы «Адал азамат» бағдарламасының құндылықтарын, соның ішінде әділдік, батылдық, жауапкершілік және халық мүддесіне адалдықты көрсетуге арнады.

Педагогтың айтуынша, көне поэзия мектеп оқушыларымен өнегелік таңдау, азаматтық парыз және адамның билікпен қарым-қатынасы туралы әңгімелесуге жақсы себеп бола алады. Бұл үшін автордың өмірбаянын жай ғана жаттап, бірнеше өлең жолын талдау жеткіліксіз. Балаларға шығармалардың қандай жағдайда жазылғанын, авторды не толғандырғанын және неліктен өз дәуірі үшін осындай өткір мәселелерді көтергенін түсіндіру маңызды.

Жанар Тәжіғалиеваның баяндамасы конференция материалдарының жинағына енгізілді.

Конференцияның екінші бөлігі секциялық отырыстар, шеберлік сыныптары және дөңгелек үстел ретінде жалғасты. Ғалымдар «Қазақстан тарихы» жаңа академиялық басылымын дайындауды, хан дәуірін кезеңдестіруді, ұлттық қайта өрлеуді және жәдитшілдіктен Алаш қозғалысына дейінгі зияткерлік байланыстарды талқылады.

Жиембетке және жыраулық поэзия дәстүрлеріне жеке секция арналды. Талқылауға филология мамандықтарының студенттері мен оқытушылары қосылды. «Тарих және тұлға» дөңгелек үстелінде болашақ тарихшылар мен Атыраудағы мектеп мұғалімдері кездесті. Конференция бағдарламасында «Сарайшық» республикалық музей-қорығына экскурсия жасау да қарастырылған.

Іс-шараны Атырау облысының әкімдігі, Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті, «Жиембет жырау» қоғамдық қоры, Х. Б. Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы ғылыми-зерттеу институты мен университеттің бейінді кафедралары ұйымдастырды.

Жиембет жыраудың мұрасымен танысу оның өмірбаяны мен сақталған шығармаларын зерттеумен шектелмейді. Олардың артында ар-намыс, әділдік және адамгершілік қадір-қасиет туралы өзіндік түсініктері бар тұтас бір дәуір тұр. Тарихшылар жыраудың өмірі туралы неғұрлым көп білген сайын, оның өмір сүрген және шығармашылық еткен кезеңі туралы түсінігіміз де соғұрлым толыға түседі.

Елена СҮНДЕТОВА

9 қазан, 12:18