Ирандағы жаппай қарсылық: интернет өшірілді, жағдай шиеленісті

Иранда жаппай наразылықтар жалғасып жатыр, – деп хабарлайды Aikyn.kz сайты www.dw.com сайтына сілтеме жасап.

Елде интернет дерлік толықтай өшірілген. Билік демонстрацияларды басуға тырысуда, ал алдағы күндер елдегі жағдайдың одан әрі дамуы үшін шешуші болуы мүмкін.

Режим соңғы желтоқсан айының соңында басталған наразылықтарға жауап ретінде электронды байланыс арналарын бұғаттаумен жауап берді. 8 қаңтардан бастап елде мобильді байланыс пен SMS қызметтері айтарлықтай шектелді, мобильді интернет жұмыс істемейді. Қауіпсіздік себептері бойынша Starlink секілді байланыс жүйелерінде де ірі үзілістер байқалады, деп мәлімдеді DW-ге Miaan Group ұйымының цифрлық құқықтар мен киберқауіпсіздік директоры Амир Рашиди.

Ол биліктің интернетті ұзақ уақытқа өшіруі мүмкін екенін болжайды: “Ол режимнің тіршілігіне тікелей байланысты мәселе”, — дейді сарапшы.

Байланыссыз наразылар

8 қаңтарда өткен алғашқы наразылық бейнелерінде елдің түкпір-түкпірінде көп адам көшеге шыққаны көрінеді. Көптеген адамдар бастапқыда “Біз жай ғана серуендегіміз келеді” деп жеке хабарламаларда немесе әлеуметтік желілерде жазған. 8–9 қаңтарға белгіленген жаппай акцияда қатысушылар 20:00-де көшеге шығып, билікке қарсы ұрандар айтты. Бұл соңғы күндердегі бірінші үйлестірілген наразылық акциясы болды.

Бұл акцияны Иранның соңғы шахының ұлы, 1979 жылдан бері АҚШ-та жер аударылған Реза Пехлеви бастады. Ол Instagram‑дағы видеосында: “Сіздің әрекетке байланысты келесі қадамдарды жариялаймын” деп мәлімдеді. Видео 80 миллионнан астам қаралым жинады. Дегенмен наразылар нақты монархияны қайта қалпына келтіруді қалайтыны әлі анық емес. 1979 жылғы революциядан кейін монархия жойылған. Қазіргі Иран халқының орташа жасы шамамен 33–34, сондықтан көптеген адамдар шах кезеңін есінде ұстауы қиын. Реза Пехлеви қазіргі таңда елдегі оппозициялық топтар арасында айқын көшбасшылар жоқтығын пайдаланып, саяси ықпалын арттыруға тырысады.

Оппозицияны ұйымдастыру қиын

Нақты жағдай Иран ішінде режимге қарсы қарсылықты ұйымдастыруды қиындатып тұр. Режим репрессияларды, оппозицияға бағытталған қатаң үдерістерді 1979 жылдан бері қолданады. Сол кезде аятолла Хомейни басқаратын радикалды‑консервативті исламшылар билікке келгеннен бері кез келген оппозицияны жүйелі түрде басып келеді. Соңғы 25 жылда жаппай наразылықтар бірнеше рет ұсқына қатаң басылған.

Наразылықтар новая формаға көшті

Адвокат Марзие Мохеби әлем қауымдастығына үндеу жасауда: “Ирандағы наразыларды жалғыз қалдыруға болмайды”, — дейді ол DW-ге берген сұхбатында. Махса Аминидің өлімі 2022 жылы “Әйел, өмір, бостандық” ұранымен наразылықтың жаңа толқынын тудырғаннан кейін, Мохеби өзі де қауіпсіздік күштерінің назарында болып, елден кетуге мәжбүр болған — қазір Францияда тұрады. Ол Мешхед қаласында әр ауданда кешкі уақытта адамдар көп көшеге шыққанын айтады. Мұның бәрі наразылықтардың жаңа формаға көшкенін көрсетеді: оған тек жастар ғана емес, көптеген отбасылар да қатысуда. Интернет бар кезде демонстранттар мен қауіпсіздік күштері арасында жанжалдар туралы хабарлар келіп түсіп жатты, дейді адвокат.

Қазір барлық электрондық байланыс арналары өшірілген.

“Осы оқшаулау әскери режим орнатуға және жаппай қырып жоюға бағытталуы мүмкін”, — деп алаңдайды Мохеби. “Иран халқы әлсіз, олардың дауысы өшірілді. Ел ішінде байланысу мүмкіндігі жоқ”.

Жоғары лидер мен АҚШ‑тың реакциясы

Иранның жоғары лидері аятолла Али Хаменеи жаппай наразылықтарды қатты айыптады. 9 қаңтарда ол қатысушыларды “ашулы қоздырушы” және “елге зиян келтіретін адамдар” деп атады. “Қайырымсыздарды бар, олар тек АҚШ президентіне қуану үшін бұзықтық жасайды”, — деді ол Дональд Трампты меңзеп.

Ал АҚШ президенті Дональд Трамп наразылықтар туралы тағы да ескерту жасады. “Біз жағдайды өте мұқият бақылап отырмыз”, — деді Трамп журналистерге. “Егер олар (Иран билігі) адам өлтіре бастаса, өткендегі тәрізді, менің ойымша, АҚШ оларға қатты соққы береді”. Ол “тіршілігін үнемі ұстап тұратын режимнің” адам өлтіру әдеті бар екенін айтып, Иранды қатты жазалайтындарын бекітті. Сонымен бірге Трамп ирандықтарды “ержүрек халық” деп мадақтады.

Трамп Реза Пехлевиді “жақсы адам” деп атады, бірақ президент ретінде онымен кездесу дұрыс болмас еді деді: “Кім жеңетінін көрейік. Оның кездесуі дұрыс болар ма, білмеймін”.