Израиль мен Қазақстан қарым қатынасы жаңа кезеңге өтті израильдік саясаттанушы

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев пен Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху арасындағы телефон арқылы әңгіме Израиль тарапының бастамасымен өтті. Бұл сигнал Қазақстанның Израильдің сыртқы саяси күн тәртібіндегі орнына және кеңірек өңірлік контекстке қалай әсер етеді деп ойлайсыз?

– Әңгіменің Израиль тарапынан бастама ретінде жасалуының өзі көп жайтты аңғартады. Бұл Израильдің Қазақстанды шеткері әріптес емес, өңірлік ахуалға ықпал ете алатын маңызды әрі дербес ойыншы ретінде қабылдайтынын көрсетеді. Израильдің сыртқы саяси күн тәртібінде Астана тек тар ауқымды прагматикалық мүдделер шеңберінде ғана емес, стратегиялық деңгейде диалог жүргізуге болатын серіктес ретінде қарастырылады.

Сонымен қатар, бұл байланыс Қазақстанның Орталық Азия шеңберінен шығатын үдерістерді талқылауға барған сайын белсенді түрде тартылып келе жатқанын айқындайды. Бұл елдің халықаралық салмағының артқанын және президент Тоқаевтың бірнеше өңір мен күш орталықтарымен қатар диалог жүргізе алатын саясаткер ретіндегі рөлін көрсетеді.

– Әңгіме барысында тараптар Қазақстан мен Израиль арасындағы көпжылдық әрі көпқырлы ынтымақтастықтың біртіндеп дамып келе жатқанын атап өтті. Қазіргі таңда бұл әріптестік қай салаларда стратегиялық сипат алып отыр?

– Бұл қатынастар шынымен де симбиотикалық сипатқа ие, әсіресе символдық тұрғыдан. Израиль үшін діни фактор ынтымақтастыққа кедергі болмауы тиіс екенін әлемге көрсету маңызды.

Ал Қазақстан үшін Израиль – тек жоғары технологиялы мемлекет қана емес, сонымен бірге АҚШ-пен ерекше әрі тығыз байланысы бар ел. Осы тұрғыдан алғанда, Израильмен әріптестік Қазақстанның жаһандық саясаттағы ұстанымын күшейтетін қосымша дипломатиялық арна ретінде қабылданады.

Сонымен қатар нақты практикалық бағыттар да бар: технологиялар, инновациялар, білім беру, энергетика. Қазақстан үшін халықаралық нарықтарға шығу, экономиканы нығайту және жаңа тәжірибе үйрену маңызды болса, Израиль энергия көздерін әртараптандыруға, оның ішінде мұнай мен өзге де ресурстарды жеткізуге мүдделі.

– Израиль премьер-министрі президент Тоқаевқа Қазақстанның "Авраам келісімдеріне" қосылу туралы шешімі үшін алғыс білдірді. Бұл қадамды өңірлік дипломатия тұрғысынан қалай бағалайсыз?

– Бұл шешім ең алдымен символдық мәнге ие, алайда маңызы өте зор. Бұл Таяу Шығыс үшін де, кеңірек халықаралық қауымдастық үшін де қуатты сигнал.

Бұл жағдайда президент Тоқаев экономикалық ынтымақтастық пен өзара түсіністікке басымдық беретін, көпірлер орнатуға ұмтылатын мемлекет басшысы ретінде көрінеді. Сол себепті бұл қадам Израильде батыл әрі алысқа көз тігетін шешім ретінде қабылданды.

– Қазақстан дәстүрлі түрде салмақты әрі прагматикалық сыртқы саясат жүргізіп келеді. Дәл осы ұстаным Астананың халықаралық диалог бастамаларына табиғи түрде кірігуіне қаншалықты мүмкіндік берді?

– Әрине, дәл осы прагматизм мен идеологияға негізделген сыртқы саясаттан бас тарту Қазақстанның мұндай форматтарға қатысуына жол ашты. Астана агрессивті немесе өз ұстанымын таңатын рөлге ұмтылмай, керісінше сенімге негізделген қарым-қатынасты жүйелі түрде қалыптастырып келеді.

Бұл Қазақстанның қауіпсіздік, экономикалық даму және диалогқа бағытталған үдерістерге қатысушы әрі алаң бола алатын кеңірек өңірлік көзқарасымен үйлеседі. Мұндай саясат Израильде де, батыстық серіктестер арасында да құрметке ие.

– Қазақстанның "Авраам келісімдеріне" қосылуы көпжақты ынтымақтастық үшін қандай мүмкіндіктер ашады?

– Кеңірек тұрғыда қарасақ, бұл өңірлік өзара іс-қимылдың баламалы моделін қалыптастыру туралы сөз. АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп "Авраам келісімдерін" кең мағынада, Орталық Азия елдерін де қамтитын "Таяу Шығыстық Еуроодақ" тәрізді құрылымның негізі ретінде қарастырғаны белгілі.

Қазақстанның тіпті символдық деңгейдегі қатысуының өзі бұл идеяға қосымша салмақ береді. Мұнда географияның маңызы зор: аумағы кең Қазақстан мен шағын, бірақ жоғары технологиялы Израиль қауіпсіздік, технологиялар мен инфрақұрылым сияқты көптеген салада ортақ тұстар таба алады.

– Тараптар жоғары деңгейдегі сапарларды қоса алғанда, белсенді байланыстарды жалғастыруға келісті. Бұл символикадан нақты іске көшу үшін қаншалықты маңызды?

– Мұндай байланыстар қатынастарды институционалдандыру үшін аса қажет. Олар саяси мәлімдемелерді нақты жобалар мен ынтымақтастық тетіктеріне айналдыруға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, телефон арқылы сөйлесуді келесі, неғұрлым мазмұнды әрі тығыз өзара іс-қимыл кезеңіне дайындық деп бағалауға болады.

– Жалпы алғанда, президент Тоқаев пен Қазақстанның "орта держава" бейнесін қалыптастырудағы үлесін қалай бағалайсыз?

– Қазақстан "орта держава" деп аталатын мемлекеттер қатарына барған сайын сенімді түрде еніп келеді. Бұл – күшпен үстемдік етпей, дипломатия, прагматизм және көпірлер орнату қабілеті арқылы ықпал ететін ел.

Бұл үдерісте президент Тоқаевтың рөлі айрықша. Оның саясаты ұлттық болмысты сақтай отырып, жаһандық үдерістерге белсенді қатысуға, ынтымақтастықты, қауіпсіздік пен экономикалық дамуды ілгерілетуге болатынын көрсетіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан өңірлік тұрақтылық пен сенімнің маңызды факторына айналып келеді.

Еске салсақ, 2026 жылғы 10 қаңтарда Израиль тарапының бастамасымен Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Премьер-министр Биньямин Нетаньяхумен телефон арқылы сөйлескен болатын.